Мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндөгү коррупция

06/01/2021
1117 | 0
Орозонова Азык Абдыкасымовна

Азыркы учурда коррупция темасы абдан актуалдуу. Ал көптөгөн жаңылыктар түрмөктөрүндө чагылдырылып келген жана мамлекеттик кызматкерлердин пара алып жаткан жеринен кармалгандыгы тууралуу окуялар популярдуулукка ээ болууда. Коррупция жана ага каршы күрөшүү көйгөйү акыркы жылдары дүйнөдө дагы, Кыргызстанда дагы өзгөчө курч болуп жатат.

Ал каралып жаткан коомдук кубулуштун улуттук жана социалдык коркунучунун өтө жогорку деңгээли менен түшүндүрүлөт. Коррупциялык укук бузуулардын натыйжасында жарандардын жана уюмдардын укуктары жана мыйзамдуу кызыкчылыктары бузулуп, ири өлчөмдө материалдык чыгым келтирилүүдө. Кыргызстандагы коррупция өтө олуттуу көйгөй. Коррупцияны кабылдоо рейтингине ылайык, Кыргызстан үчүн коррупциянын индекси акырындык менен өзгөрүп жатат, жана Кыргызстандын рейтингинде мамлекеттердин позициясы акырындап жакшырууда: 130дан 126-орунга чейин. Бирок, жарандардын жарымынан көбү Кыргызстандагы коррупция менен күрөшүүгө салым кошо алам деп ишенишпейт.

Transparency International эл аралык уюму тарабынан жыл сайын түзүлүп Коррупцияны кабылдоо индекси 2019 жылы (ККИ-2019) боюнча Кыргызстан 180 орундун ичинен 126-орунду ээледи. Кыргызстан Жибути, Украина жана Азербайжан менен бир катарда болуп, 100 упайдан 30 упай алды.

1-таблица - 2006-2019-жылдардагы Коррупцияны кабылдоо индексине ылайык өлкөлөрдүн рейтинги

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
Армения 88 93 99 109 120 123 129 94 94 94 95 113 107 105 77
Россия 126 121 143 147 146 154 143 133 127 136 119 131 135 136 137
Казахстан 107 111 150 145 120 105 120 133 140 126 126 131 133 124 113
Кыргызстан 130 142 150 166 162 164 164 136 150 136 136 136 135 132 126

Булак: Автор түзгөн.

Мамлекеттик сатып алуулардагы коррупция адамзаттын бүткүл дүйнөлүк көйгөйү болуп саналат. Мамлекеттик жана муниципалдык муктаждыктар үчүн сатып алуулар чөйрөсүндөгү коррупциянын бул темасы эң актуалдуу болуп саналат, анткени биздин мамлекетте экономикалык иштин бул багыты бир аз мурун пайда болуп, 21-кылымдын биринчи он жылдыгынын ортосунда гана калыптанып, мыйзамдуу тастыкталды. Бул, биринчи кезекте, биздин мамлекеттеги окуялардын өнүгүшүнүн тарыхый себептери жана натыйжада, жеке менчиктин пайда болушу менен байланыштуу. Эң жайылган коррупциялык схемаларга төмөнкүлөр кирет:

  • макулдашууга кирген потенциалдуу жеткирүүчүнүн мамлекеттик сатып алуунун башка катышуучуларына караганда кыйла төмөн суммага колдонмо жөнөтүүсү;
  • буйрутманы аткаруу же жумушту аткаруу үчүн кардар тарабынан өтө кыска мөөнөттөрдүн белгилениши, анда буйрутманы аткарылышы мурда даярдалган берүүчү - алдамчылык схемасынын катышуучусу тарабынан гана мүмкүн болот;
  • көрсөтүлгөн көлөмдө мамлекеттик заказды аткаруу үчүн атайылап атаандаштыкка жөндөмсүз бааны белгилөө, бул башка потенциалдуу жеткирүүчүлөр үчүн кызыксыз болот;
  • мамлекеттик тапшырыкты аткаруу үчүн жагымсыз төлөмдөр схемасын түзүү (мисалы, көп кечигүү менен ж.б.);
  • маалыматтардын туура эмес жазылышы (мисалы, тиркеменин атын жазууда кириллица менен латынча аралаштыруу ж.б.);
  • жеткирүүчүлөрдү кызыкдар тараптардын пайдасына баалоо критерийлерин чечмелөө ж.б.

Демек, коррупция = эл аралык көйгөй болуп саналат жана дүйнөнүн дээрлик бардык өлкөлөрү тигил же бул масштабда ага туш болушат. 2020-жылы дүйнө өлкөлөрүндөгү коррупциянын деңгээли мамлекеттин саясий жана экономикалык көрсөткүчтөрүнүн деңгээли менен тыгыз байланыштуу. Бул калктын укуктук маданияты, укук коргоо тутумунун натыйжалуулугу, билим берүү жана калкты камсыз кылуу менен шартталган.

Мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндөгү коррупцияга каршы күрөштүн негизги милдети - жеткирүүчүлөрдүн кынтыксыздыгын контролдоо жана сапат көзөмөлүн жүргүзгөн жана келишимдин тагдыры чечими менен көз каранды болгон кызматкерлердин көзкарандысыздыгын камсыз кылуу. Мамлекеттик сатып алууларда көз боёмочулуктун алдын алуунун негизги багыттары төмөнкүлөрдү камтыйт:

  • сатып алуулар боюнча талаптардын так формулировкасы;
  • сатып алуулардын катышуучулары тарабынан маалымат алмашуу мүмкүн болушунча татаалдаштырылышы үчүн, тооруктар процессин так пландаштыруу;
  • мүмкүн болгон алдамчылык аракеттер жөнүндө кызматкерлерге маалымат жеткирүү;
  • рынокту талдоо жана мониторинг жүргүзүү;
  • кызматкерлердин жогорку квалификациясы жана аны дайыма өркүндөтүү;
  • мыйзам чыгаруу ченемдерин өркүндөтүү, анын ичинде мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндөгү алдамчылыкты жана кылмыштарды өзүнчө кылмыш курамы катары бөлүү.