Китептер, макалалар
Кыдыков Азизбек Асанбекович, Мырзалиева Мадина Алмасбековна
233 | 0
Кыргызстанда жашыл логистиканы илгерилетүү ыкмасы катары экологиялык транспортту пайдалануу
Негизги сөздөр: логистика, жашыл экономика, экологиялык талаптар, электр транспорту, электробиль, айлана-чөйрө, атмосферага чыгышы, транспорттук инфраструктура. Орнотмо Сунушталган изилдөөдө Кыргыз Республикасында айлана-чөйрөнүн булганышынын актуалдуулугуна жана көйгөйлөрүнө талдоо жүргүзүлгөн. Чүй өрөөнүндөгү, өзгөчө борбордо – Бишкек шаарындагы абанын сапаты кыйла начарлап кетти, бул элдин ден-соолугуна терс таасирин тийгизүүдө. Бишкек шаарынын калкы 1 миллиондон ашык болгон учурда абанын автомобилдик таштандыларынан булганышы менен олуттуу проблемалар бар. Жашыл логистика ыкмасын пайдалануу булгоонун негизги булагын табууга мүмкүндүк берди. Бишкектеги абанын интенсивдүү булгануу булагы болуп автомобилдер саналат. Атмосферага чыгарууларды кыскартуу боюнча иш-чаралардын комплекси, анын ичинде адамдардын аң-сезимин жана чыгындыларды төмөндөтүү боюнча жоопкерчиликти өзгөртүү, электр транспортун пропагандалоо сунушталды. Шаардын жүргүнчүлөр транспорту социалдык-экономикалык жактан чоң мааниге ээ. Алар транспорт күн сайын пайдалануу жана анын бардык жакшыртуу дароо баа предмети болуп калды, анткени, ал калктын акыл-эс жана электротранспорт пропаганда менен иш-аракети менен кандай таасир этсе болот. Сунушталган чараларды колдонууга киргизүү боюнча минималдуу чыгымдарга баа берүү жүргүзүлдү. Өзүнө пилоттук долбоордун жана техникалык сыноолордун этабын, ошондой эле экономикалык бааларды жана сунуштарды камтыган электр транспортун жана транспорттук инфраструктураны өнүктүрүү боюнча план сунушталган. 1 Документ Киргизилсин (Киришүү) Максат ушул изилдөөнүн болчу аныктоо ыкмалары жана методдору жашыл логистика изилдөө үчүн экологиялык проблемалар Бишкек шаарында жана жалпысынан Кыргыз Республикасынын жана сунуш кылуу үчүн иш-чараларды жакшыртуу абанын сапатын, атап айтканда пайдалануу транспорт жана шаардык электр жүргүнчүлөр унаасын атап айтканда. Изилдөө көрсөткөндөй, туруктуу өнүктүрүү үчүн коомчулукту жана шаардык чөйрөнү пайдалануу зарыл жашыл технологиялар жана умтулуу түзүү аз көмүртектүү коомдун [1]: максатына жетүү Үчүн сплоченные өкмөттүн күч-аракети, жеке сектордун жана изилдөөчүлүк интуиция ээ болуп, биринчи даражадагы маанисин өзгөртүп кайра түзүү үчүн, илимий жыйынтыктарга жетишүү Максатында туруктуу өнүктүрүү (ЦУР). Атайын том (СБ) ТӨМгө жетишүүгө багытталган жашыл демилгелердин кеңири спектрин кабыл алат жана карайт. Бул SV өзүнө фундаменталдык изилдөөлөрдү альтернативдүү отун, акылдуу жана экологиялык таза материалдар үчүн санын азайтуу жана калдыктардын айлана-чөйрөгө таасир; аспаптар долбоорлоо-технологиялык системаларды иштеп чыгуу үчүн туруктуу керектөө жана өндүрүү үчүн жамааттардын; системасы калдыктарды туруктуу башкаруу; круговая экономика жана дем берүүчү стратегиясын, мисалы аркылуу мамлекеттик саясатты жана акылга сыярлык өнөктөштүк. Иште [2] таза аба үчүн жашыл логистика принциптерин колдонуу изилденди.: Шаарлардын динамикалуу өнүгүшү берүүлөрдүн логистикалык процесстерин ишке ашыруунун, өндүрүштүн жана бөлүштүрүүнүн натыйжасында көпчүлүк учурда келип чыккан экологиялык проблемаларды натыйжалуу чечүүнү талап кылат. Азыркы учурда негизги максаты жүргүзүлгөн иш жардамы менен логистика, болуп терс кесепеттерин минималдаштыруу жана экономикалык жашоо тиричилигинин, анын ичинде тышкы натыйжаларды (мисалы, товарларды кайра жүктөө, айлана-чөйрөнү булгагандык), ошол эле учурда көбөйтүү логистикалык пайданы сыяктуу чыгымдарды азайтуу жана жакшыртуу кардарларды тейлөө (Амбросино жана Сьомахен, 2014). Таза логистикалык процесс-бул логистикалык иштин негизги элементи (Кадлубек, 2015). Логистикада системалуу мамиле Экологиялык жана экономикалык максаттардын кагылышын жокко чыгарган ишти уюштурууга мүмкүндүк берет. Жашыл логистика үстүнөн аба коргоону баса белгилеген. Тиешелүү илимий-изилдөө жана "жашыл" чынжырлар негизинен экономикалык, экологиялык жана коомдук натыйжаларга жетишүүгө багытталган (Субраманьян жана Гунасекаран, 2015). Ошентип, жашыл логистика концепциясы экологиялык гана эмес, туруктуу өнүктүрүүнүн бардык максаттарын ишке ашырууга алып жаткан чечимдерге жагымдуу. Жашыл логистика иш-аракеттерин камтыйт, багытталган: логистическое башкаруу, айлана-чөйрө, сактоого коюу жана таңгактоо менен төмөн кармоо көмүртек, ташууга менен төмөн кармоо көмүртек, башкаруу автопарком, альтернативдик энергетика жана инновациялар логистика боюнча (Zhang, Thompson, Bao and Jiang, 2014). Жашыл логистика башка максаттар климаттын өзгөрүшү, абанын булгануусуна, ызы-чуу, дирилдөө жана аварияларга (жаштар, 2014) байланыштуу тышкы чыгымдарды азайтуу кирет. Транспорт шаарында абанын булганышынын негизги булактарынын бири болуп эсептелет. Ошондуктан, жашыл логистика керек колдоого алынат шаардык логистика стратегиясынын "натыйжалуу башкаруу, шаардык жүк ташууларга жана башка трафиком агымдарынын менен жетишүү максатында оптималдуу компромисске баруунун ортосундагы камсыз кылууну оптималдуу логистикалык тармактарынын өндүрүмдүүлүгү, ишенимдүү кардарларды тейлөө жана азайтууга таасир айлана-чөйрөгө булгоочу заттарды атмосфералык абага, энергия керектөө жана заторов жолдордо" (Амарал жана Aghezzaf, 2015). Шаардык калктын көбөйүшү жана экономикалык өнүгүү шаарларда абанын булганышына алып келет, бул ден соолук үчүн коркунучту жана жашоо сапатынын начарлашын билдирет. Ушул себептен шаардык бийлик шаардын экономикалык, турак-жай жана транспорттук процесстерин абанын булганышын болтурбоо үчүн түзөт. Мындай мамиле жашыл логистика концепциясына ылайык келет, ал саркындыларды азайтууга, калдыктарды кыскартууга жана энергияны аз пайдаланууга багытталган. Бул иште негизги булгагыч унаа жана өзгөчө жүк ташуучу унаа деп таанылат. Туруктуу өнүктүрүү жана жашыл технологияларды пайдалануу маселелери изилдөө менен карап [3]: атайын том (СБ) кабыл алат жана туруктуу өнүктүрүү максаттарына жетишүүгө багытталган жашыл демилгелердин бир катар карап жатат. Бул SV өзүнө фундаменталдык изилдөөлөрдү альтернативдүү отун, акылдуу жана экологиялык таза материалдар үчүн санын азайтуу жана калдыктардын айлана-чөйрөгө таасир; аспаптар долбоорлоо-технологиялык системаларды иштеп чыгуу үчүн туруктуу керектөө жана өндүрүү үчүн жамааттардын; калдыктарды туруктуу башкаруу системасы; мисалы, мамлекеттик саясат жана акылга сыярлык өнөктөштүк аркылуу, айланма Экономика жана стимулдаштыруучу стратегиялар. Ошентип, болжолдонгон экологиялык максаттар үчүн комплекстүү мамиле зарыл. Жолдо азайтуу углеродных чыгышынын жүргүнчүлөрдү ташууларды: таасир климаттык бюджетке Индиянын иликтениши в [4]: баа транспорт чыгышынын менен электромобилями, электр тарамдарынын (EG) жана потерями T&D. Жасалган тыянак бул электромобили жарабаса жок натыйжалуулугун жогорулатуу EG жана жоготууларынын T&D. Түзүлүп он бир түрдүү сценарийлер менен расчеттук неопределенностями үчүн жүргүнчүлөрдү ташуу борбордогу турмушу Мумбаи. Изилдөө көрсөткөндөй эле, эмне киргизүү электромобилей ош шаары жок бир убакта жакшыртуу EG көбөйүшүнө алып келет таза CO 2.жабдуу түрүндө берилет. Бирок, бул иш ко 2 башка таштандыларды эске албайт. Төмөнкү изилдөө, посвященным проблемалары таасирин транспорттун шаардык чөйрөгө болуп саналат [5]: ачуу жана бара-бара кеңейтүү региондук экспресс-темир жол (RER) мезгилинде менен 1970-жылдан 2000-жылга столичном региондогу Парижа. Фирмалардын жайгашкан ордуна, калктын жумуштуулугуна жана өсүшүнө шаардык темир жол транспортунун себептик таасири каралууда. Ошентип, транспорттук, турак жай жана бизнес инфраструктурасынын өз ара байланышы анык. Ушул эле маселе боюнча изилдөө болуп саналат [6] эриндерин жана жер пайдалануунун эрежелерин ортосунда күчтүү терс байланыш бар болгон. Ограничивая жаңы куруу, эң таза райондорго өлкөнүн, по-видимому, подталкивают жаңы курулуш жерлерине менен кыйла жогорку калдыктары. Шаарларда, адатта, шаарга караганда бир кыйла азыраак зыяндуу заттарды, ошондой эле шаар менен шаардын ортосундагы ажырым, мисалы, Йорк сыяктуу эски шаарлардын аймактарында кездешет. Бул жерде ал айдоо, коомдук транспорттун, үй жылытуу жана үй электр энергиясын пайдалануу агып каралат. Кытайдын кызыктуу тажрыйбасы [7] Наабайкина жеке жүрүш-турушуна транспорт айдоо чектөө киргизүү үчүн. Чектөө айдоочуларга автоунааларын жумасына бир иш күнү номердик белгинин негизинде колдонууга тыюу салынат. Бул уюштуруучулук иш-чаралар да эксплуатацияланып жаткан машиналардын санын азайтууга жардам берет, демек, атмосферага чыгарылуулардын санын азайтууга болот. Таасирин баалоо абанын булганышынын кр транспорт шаардык райондордо - сереп иш жүзүндөгү маалыматтарды жылы аткарылган иштерге [8]: өткөрүлгөн ар тараптуу сереп изилдөө, посвященным измерениям концентрациясынын булгоочу заттардын микроокружении шаардык транспорттун, жарыяланган январынан 2016-жылдын июль 2020-маалымат базаларында Medline, Scopus жана Embase. Транспорттун ар бир түрү үчүн орточо мааниси жана таасир кыркалары, ошондой эле бир изилдөөнүн алкагында транспорт түрлөрү жана эсепке алуу ортосунда таасир мамиле иштелип чыккан. Алынган жыйынтыктар айгинелейт жогорку абанын концентрациясы көп байкалат автомобилдик транспорт менен салыштырганда, велосипединен жана ходьбы. Ошондуктан көңүлгө алуу менен кыйла кеңири жана узак мөөнөттүк пайда үчүн калктын ден соолугун жана айлана-чөйрөнү, ал жөнүндө тыянак зарыл бардык күч-аракетибизди караштырылсын үчүн, буруу артыкчылыктуу көңүл активдүү поездкам жана коомдук транспорт жана көмөктөшүүсү керек большему адамдардын саны пайдаланууга ушул транспорт түрлөрү менен. Аны менен чыгарууларды азайтуу боюнча милдеттерди ишке ашырууда коомдук транспорттун ролу тастыкталат. Көйгөйлөр жана абанын булганышын вызываемой бул у шаардык тургундардын озабоченности иликтениши анын [9]: ак-башташат адаптировать өз жүрүм-турумун өлкөгө жана сапатын эске алуу менен жергиликтүү абанын тандоодо үй. Жол кыймылынан улам абанын булганышы менен шаар үчүн турак үйлөрдүн жана транспорттун жайгашкан ордун тандоонун мейкиндик жана интеграцияланган модели сунушталат. Внутригородские мейкиндик моделин калктын жыштыгы, тандоо түрүнө транспорт жана результирующего калкка тийгизген талданат үчүн шаардык шарттарды менен ар кандай дењгээлдери ден соолугу үчүн коркунучтун жана маалымат жөнүндө абанын булганышы, жеткиликтүү тургундары үчүн. Бул иш абанын булганышы жана жер пайдалануунун жана транспорт комплекстүү иш-чаралар менен байланышкан маселелер боюнча маалымат менен камсыз кылуу зарылдыгын баса белгилейт. Бул контекстте, ден соолукка пайда шаардык борборлорго жакын калктын жыштыгын төмөндөтүү натыйжасы болуп саналат. Ошондуктан, абанын булганышы жана карбониз проблемаларды изилдөө көп арналган. Алардын бири электр транспортун коомдук жүргүнчү, ошондой эле жеке жүргүнчү катары пайдалануу болуп саналган булгоонун деңгээлин азайтууга ар кандай мамилелер сунушталат. Кыргыз Республикасында түрткү берүү максатында пайдалануу, транспорт, кийинки муундагы – электромобилей Кыргыз Республикасынын жарандарынын, КР экономика Министрлиги тарабынан иштелип чыккан иш-чаралардын Планы стимулдаштыруу боюнча пайдалануу дөңгөлөктүү транспорт каражаттарынын, электр кыймылдаткычтары менен двигателями жана түзүү зарядной инфраструктурасын [10]: ЕАЭБ алкагында кабыл алынган чечим жөнүндө обнулении ташып келүүдөгү бажы алымдарынын коюмдарын Бирдиктүү бажы тарифинин ЕАЭБ боюнча 31.12.2021-жылдын. Сунуш киргизилген кароо ЕАЭБ узартуу боюнча 2025-жылга чейин мөөнөтүн маселени чечүү колдонуу боюнча төмөндөтүлгөн бирдиктүү бажы алымдарынын жана салыктардын карата электромобилей ташылып келген жеке жактар тарабынан жеке пайдалануу үчүн, анткени аракеттенүү мөөнөтүнүн бүтүшү боюнча бул чечим ташып келүүдөгү бажы алымдарынын коюмдары болот уплачиваться ылайык, Бирдиктүү бажы тарифине ЕАЭБ өлчөмдө 15% бажы наркын. Борбор стандартташтыруу жана метрология боюнча иштер жүргүзүлүүдө стандартташтыруу электрозарядных түзүлүштөрдү жана эл аралык стандарттарын жайылтуу IEC 61851 жана IEC 62196 улуттук стандарттар системасын, ошондой эле иш жүргүзүлөт классификациялоо боюнча электрозарядных станцияларынын тиби боюнча. Бишкек шаарынын мэриясы менен бирдикте Бишкек шаарынын чегинде электр текшерүү инфраструктурасынын болжолдуу жайгашкан жери жөнүндө маселе каралат. Учурдагы абалына талдоо шаардык жүргүнчүлөр транспортунун жүргүзүлгөн Японским эл аралык кызматташуу агенттиги (JICA) 2013-ж. [11]: жасалды деген жыйынтык азыркы учурда жүргүзүлөт сабаттуу саясат өнүгүү жана өнүктүрүү коомдук транспорттун. "Коомдук транспортту өнүктүрүү планы". Мындай шартта шаардыктарды жылдырууда негизги ролду коомдук транспорт каражаттары аткарышы керек. Бүгүнкү күндө бардык коомдук транспорт менен ташуулардын 70% жеке ташуучулар тарабынан кичи автобустарда жүзөгө ашырылат. Муниципалдык эле унаа болуп неконкурентоспособным бири кем өнүккөн каттамдык тармактын, жогорку интервалов кыймылынын, эскирген инфраструктура жана сапатынын төмөндүгүнөн пайдалануу кыймылдуу курамдын. Транспорт комплексин башкаруу боюнча укуктук базанын жоктугу да кемчилиги болуп саналат, ушундан улам башкаруу процесстери кол режимде жүзөгө ашырылып, ал эми кандайдыр бир пландоо мүмкүн эмес. Азыркы учурда 70% ташууларды жүзөгө ашырган жеке ташуучулар ачык бийлик тарабынан иш жүзүндө этибарга алынбай жатышат. Ошондуктан жөнгө салуу үчүн коомдук транспорттун ишин жана сапатын жогорулатуу анын кызмат көрсөтүүлөр, биринчи кезекте, реформалоо талап кылынат башкаруу системасын белгилөө менен адилеттүү мамиле менен жеке ташуучулар тарабынан эмес, инфраструктураны өнүктүрүү аракеттери же вытеснить жеке ташуучулар менен рыногун өнүктүрүүнүн эсебинен муниципалдык транспорттун. Бишкек сыяктуу шаарда кымбат баалуу рельстик транспортту: трамвайды, тез трамвайды же метро куруу талап кылынбагандыгын белгилей кетүү маанилүү. Боюнча тажрыйбага россиялык шаарлар менен окшош калкынын саны (Екатеринбург, Казань, Ылдыйкы Новгород) болот предположить, бул курулуш да бир линия метро мүмкүн ээлөөгө 20-30 жыл талап кылынат колоссальных инвестицияларды инфраструктурасына, ошондой жыйынтыгында деле жакшыртат шарттары передвижений. Биздин баарыбызга караганда, Бишкек шаарындагы Түндүк–түштүк метро линиялары бардык кыймылдын 6-8% ын гана тейлей алат. Дүйнөлүк тажрыйба көрсөткөндөй рельефтик инфраструктуранын жоктугу атаандаштык артыкчылыгынан болушу мүмкүн, анткени автобустук системалардын өнүгүүсүн жөнөкөйлөтөт. Долбоордо – өнүктүрүү концепциясын г. Бишкек [12]: сунушталган перенаправить өнүгүү багытына алып чыгууга шаарынын менен горизонталдуу (кеңейтүү администрациялык чек араларын комплекстүү өздөштүрүү курулбаган аймактарды менен) вертикальный (интенсификация пайдалануунун буга чейин курулган аймакты жана өнүктүрүүгө түрткү берүү шаарынын түзүлгөн административдик чек араларында). Биздин долбоордо жерди пайдалануу параметрлери коомдук транспорттун өнүгүшү менен байланыштырылган, бул пландоого жана транспорттук инфраструктурага жүктөмдү оптимизациялоого мүмкүндүк берет. Шаардын борборунан жана жүргүнчүлөр транспортунун негизги линияларынан алыстангандыгына жараша курулуштун тыгыздыгы жана кабаттуулугу төмөндөйт (сүрөт. 1). Экинчи бөлүм ушул изилдөө арналган транспорт проблемалары: улично-жол тармагы Бишкек ээ жетишсиз плотностью, ошондон улам тиби шаардык шайма негизделген преимущественном пайдалануу, жеке автотранспорттун боло албайт туруктуу жана комфортным. В шаараларда менен окшош параметрлер улично-жол тармагын эл аралык практика сунуштайт накладывать олуттуу чектөө ээлик кылууга жана пайдаланууга автотранспорт үчүн смещать транспорттук суроо-транспорттун башка түрлөрү (Сүрөт.2). Мындай шартта шаардыктарды жылдырууда негизги ролду коомдук транспорт каражаттары аткарышы керек. Бүгүнкү күндө бардык коомдук транспорт менен ташуулардын 70% жеке ташуучулар тарабынан кичи автобустарда жүзөгө ашырылат. Сүрөт.1 шаарды өнүктүрүүнүн концепциялык схемасы/ Булак: автордук жамаатты изилдөө Сүрөт.2. Бишкек шаарынын учурдагы көчө-жол тармагы / Булак: автордук коллективди изилдөө Мында муниципалдык коомдук транспорттун иштеп жаткан маршруттук тарамы-автобустук жана троллейбус линиялары 3-сүрөттө сунушталган. 4 Сүрөт.Бишкек шаарынын муниципалдык транспортунун аракеттеги маршруттук тармагы Бул изилдөөнүн жыйынтыгы боюнча, жалпысынан шаарды өнүктүрүү ариптерин чейин каттам тармагынын жана транспорт инфраструктурасынын өнүгүшү артта калуу жөнүндө корутунду чыгарууга болот. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Бишкек шаарындагы жүргүнчүлөр транспорту чөйрөсүндөгү кырдаалды жакшыртуу, анын ичинде зыяндуу чыгарууларды азайтуу үчүн күч-аракеттерин жумшайт. Август айында 2020-ж. кол коюлган меморандум ортосундагы өз ара түшүнүшүү жөнүндө Азия өнүктүрүү банкы (АӨБ) жана Кыргыз Республикасынын финансы Министрлигинин долбоору боюнча электрификации шаардык транспорт [13]. Кыргызстанда электробустарды колдонуу жаңы жана бейтааныш иш болуп саналат. Ишинде [14] шаардагы электрдик жүргүнчүлөр транспортунун ар кандай варианттарынын натыйжалуулугун жана колдонуусун талдоо жыйынтыгы берилген. Технологиялар электросетевых автобустардын – электробусов: электробусы менен тамак-аш менен кыймылы (In-Motion-Feeding), электробусы менен подзарядкой кыймылда (In-Motion-Charging), электробусы менен подзарядкой каттамда (Opportunity Charging), электробусы менен подзарядкой нарын депо/карата станциялары (Overnight Charging). Троллейбустар" кемчиликтери " –Омар электробустар: 1. Электр менен жабдуу системасы: азыктандыруучу көмөкчордондор фидерлер, байланыш тарамдары-чыгымдар 2.Визуалдык булгоо (?()- эстетика 3.Байланыш тармагынын татаал кайчылаш-чыгымдар, эстетика 4.Катталган каттамдык тармагы (?)- жүргүнчүлөрдүн ишеними 5.Төмөн маневр (?))- 2-3 тилкеси 6.Электр менен жабдуу жана токъем системасын ишенимдүүлүк! - алдын алуу жана өркүндөтүү Ташуулардын энергия натыйжалуулугу боюнча электрбустардын ар кандай түрлөрүн салыштыруу жүргүзүлөт (1-таблица) Жүргүнчүлөрдүн жол киреси / ташуулардын энергиялык натыйжалуулугу 1-Таблица Пассажировместимость, чел Энергия на пассажира, Вт*ч/(пас*км) Масса накопителя, кг IMF 100 25 - IMC 95 26 312,5 OC 81 30 1250 ONC на тягу 26 96 5000 56 45 3000 Техникалык көз караштан алганда, бул варианты абдан похожи – кузов жана шасси автобустук типтеги тяговый электродвигатель, түзүлүш, башкаруу жана камсыз кылуу электр энергиясы. Ар кандай электр чубалгыларынын наркынын айырмачылыктар негизинен кубаттуулугу, өлчөмү жана батарейканын массасынын менен аныкталат. Сиздин шаар үчүн абдан ылайыктуу электробустун кандай түшүнүгү? Ал үчүн шаардын конкреттүү шарттарын жана ресурстарын эске алуу сунушталат. Салыштыруу варианттарын электробусов жасалышы изилдөөгө [15]: Биздин талдоо көрсөткөндөй, дизельный автобус, иштеген кадимки дизеле калат эң үнөмдүү технологиясына чейин жана 2025-жылдын, азырынча ченемдик база калат неизменной. Бирок, бул абдан аз Германиянын Өкмөтүнүн Борбордук максаттарга жетүү үчүн өбөлгө түзөт. "Мобилдүүлүк жана күйүүчү стратегиясы" (ктө), мисалы, парник газдарынын энергияны көбүрөөк керектөөнү кыскартуу же жаңы технологияларды ишке киргизүү. Тескерисинче, электр автобустар бул максаттарга жетүүгө олуттуу салым кошушу мүмкүн. Менен прогрессом энергетика өтүү ("Energiewende") жана андан аркы өнүгүшү аккумуляторной батареянын технологиясы электробусов болуп калат ашык пайдалуу, айрыкча экологиялык көз караштан. Үчүн электр автобустардын БКИНУН катары каралат эң экономичная технологиясы үчүн линияларын чоң жөндөмдүүлүктөрү (көп тейлөө, транспорт каражаттары сыйымдуулугу чоң) же линияларын жогорку суроо-талап болгон энергиясы. Башка жагынан алганда атмосферага бардык чыгындыларды: энергия алып жүрүүчүлөрдү өндүрүүдө иштетилген газдардын чыгышы жана атмосферанын жогорку катмарларына чыгындыларды эске алуу керек. Кадимки автобустардын сормо түтүктөрүн чыгаруу "башкаруу базасы негиздери" (Азия, версия 3.2) автомобиль транспорту менен чыгаргандык катышы колдонуу менен эсептелет. Электр автобустарын пайдалануу фазасынын чыгышы электр энергиясын өндүрүү менен аныкталат. Түзүмү электр энергиясын өндүрүүнүн негизделген ишине AG Energiebilanzen , Bundesverband Erneuerbare Energien (Федерациясы энергиянын кайра жаралуучу булактарын Германия)жана Fraunhofer Institut für Solare Energiesysteme (Институту күндүн энергиясын Фраунгофера Энергетикалык системасынын). Электр энергиясын келечектеги микс 2011-жылдын Лейтстудияга негизделген. Электр энергиясын өндүрүү үчүн чыгуулардын эсептешүү коэффициенттери электр станцияларын чыгарууну жана алгачкы энергия булактарын берүүнү камтыйт. Ошондой эле автобустарды өздөрү өндүрүүдө парник газдарын бөлүп чыгарууга талдоо жүргүзүлдү. Парник газдарынын чыгындылары: бардык альтернативдүү концепциялар дизелдик автобуска салыштырмалуу өндүрүш этабында чыгындыларды көбөйтүштү. Алар жогорку электр автобустун тиешелүү түшүнүгү батарейканын өлчөмүн таасирин тийгизет. Бирок, отун уюкчаларындагы гибриддик автобустар транспорт каражаттарын өндүрүүдөн улам кыйла жогору чыгындыларга ээ болот. Кыйла жогорку чыгышы отун элементинин негизинен төмөнкүлөр менен шартталган полимером, армированным углеродным волокном (CFRP) колдонулуучу керек үчүн суутек, жана платиной пайдаланылган отун элементе. Натыйжалуу өндүрүш процесстери углепластика, электр энергиясын пайдалануу менен кыйла жогорку үлүшүнө энергиянын кайра жаралуучу булактарын жана андан ашуун үлүшү жогору продукцияларды сатуу платина төмөндөтүүгө мүмкүн, бул экологиялык кесепеттери келечекте. Ошентип, ИМК шаардык коомдук транспорт электрлештирүү стратегиясынын ажырагыс бөлүгү катары каралат. Тандоо технология жана технологияларды өнүктүрүүнүн азыркы этабында ИМС стратегиясынын пайдасына жасалды. Тандоо электробусов технологиялар БКИНУН жасалды эле жылы Сан-Франциско [16]: шаар кеңейтет өзүнүн парк транзиттик автобустардын нулевым деңгээли чыгышынын: кийин сатып алуу 93 сочлененных электр автобустардын Xcelsior XT60 муниципалдык транзиттик агенттиги Сан-Франциско (SFMTA) разместило заказ 185 автобустардын New Flyer XT40 жабдылган системасы In Motion Charging (БКИ), технологиялар-жылдын Kiepe Electric. Функциясы менен In Motion Charging троллейбустар покрывают участоктору каттам жок аба линияларын режиминде тамак-жылдын аккумуляторов, ошондой батареянын андан кийин заряжаются, качан транспорт каражаты кайрадан көрсөтүлөт астында аба линиялары менен камсыздалышы. Алар жүргүнчүлөрдүн агымын жакшыртуу жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин азайтуу үчүн чакырылган. Бул жаңы автобустар шаардын эң тоолуу жана өтө жүктөлгөн каттамдарынын жүргүнчүлөрүн тейлейт. 2. Өзгөчөлүктөрү жана ыкмалары • Жасалган болжолдоолор жана аларды негиздөө * Маалыматтарды талдоо жана жалпылоо үчүн колдонулган статистикалык жана математикалык жол-жоболор. Колдонулган ыкмалар эреже катары хронологиялык тартипте, зарыл тактык жана маалымат менен жазылышы керек. Стандарттык ыкмалар гана эскертилген же адабиятка жасалган шилтеме менен сыпатталышы мүмкүн. Жаңы ыкмасы эгерде ал майда-чүйдөсүнө чейин баяндалат керек. Бишкек шаарынын калкы 1 миллиондон ашык болгон учурда абанын автомобилдик таштандыларынан булганышы менен олуттуу проблемалар бар. Бишкектеги абанын интенсивдүү булгануу булагы болуп автомобилдер саналат. Бишкек шаарындагы атмосферага булгоочу заттарды жыл сайын чыгаруунун жалпы көлөмү 240 миң тоннаны түзөт, анын ичинен 180 миң тонна булгоочу заттарды автомобилдерге туура келет. Шаарда катталган автоунаалардын саны 500 миңден ашат, алардын ичинен электробиликтери 100 даанадан аз. Бишкек шаарынын калкы 1 миллиондон ашык болгон учурда абанын автомобилдик таштандыларынан булганышы менен олуттуу проблемалар бар. Бишкектеги абанын интенсивдүү булгануу булагы болуп автомобилдер саналат. Бишкек шаарындагы атмосферага булгоочу заттарды жыл сайын чыгаруунун жалпы көлөмү 240 миң тоннаны түзөт, анын ичинен 180 миң тонна булгоочу заттарды автомобилдерге туура келет. Шаарда катталган автоунаалардын саны 500 миңден ашат, алардын ичинен электробиликтери 100 даанадан аз. Катары, чечим мэрия көрүп турат көбөйтүүгө паркынын коомдук муниципалдык транспорт чейин 60%-70%, бул кошумча 400-600 бирдик автобустардын чоң класс (45-60 орун), - деп тартибин оптималдаштырууга мүмкүндүк берет, сапаты жана иретке транспорт агымдарын борбордук көчөлөрдүн. Шаардын администрациясы экологияны жакшыртуу үчүн иш – чараларды кабыл алууда-газдагы кыймылдаткычтары менен автобустар сатылып алынды, бул зыяндуу заттардын агындыларын азайтат. Ошондой эле троллейбус паркын кеңейтүү боюнча аракеттер жасалууда. Бирок, пайдалануу электробусов болуп саналат, алар үчүн жаңы жана незнакомым иш жүргүзүү керектигин атайын изилдөө иштерин жүргүзгөн жана кеңири жайылтуу жана пайдалануу, электр башында жүргүнчүлөрдү ташуучу унаа каражаттарындагы, андан кийин, жана бардык жерлерде. Транспорт тармактарын кеңейтүү жана абанын булганышын төмөндөтүү жана Кыргыз Республикасында жашыл логистиканы илгерилетүү боюнча Бишкек шаарында ААКтын электрбустарын киргизүүнүн натыйжалуулугу жөнүндө болжол жасалды. Жүргүзүлгөн, ошондой эле төмөнкүдөй изилдөө: изилдөө түзүмүн кыймылдуу курамды коомдук транспорттун, өзүнө камтыган кырдаалды иликтөө менен поездками ар кандай түрдөгү транспорт жана рекомендована рациональная түзүмү; троллейбус тармагына, троллейбустарды троллейбус менен шаардын четин чоңойтулган автономдуу жүрүшү менен пайдалануунун эсебинен жабуу мүмкүндүгү максатында талдоо жүргүзүлдү. Изилдөө ачык булактардан маалыматтардын негизинде эконометрикалык ыкмаларды, ошондой эле өз изилдөөлөрдүн маалыматтарды, эксперттик талдоо жана калктын сурамжылоо маалыматтарды колдонушкан. 3 Натыйжалары Кыргыз Республикасынын тышкары чакан ГЭС эксплуатируется 18 электр станцияларынын белгиленген суммалык кубаттуулугу 3678 МВт, анын ичинде 16 ГЭС жана 2 ТЭЦ. ГЭСтерде электр энергиясын иштеп чыгуунун үлүшү өндүрүштүн жалпы көлөмүнүн 88,5% ын түзөт [17]. Учурда мындай өндүрүш түзүмүндө электр энергиясынын чыгышы анын жогорку катмарлары атмосферанын жүргүзүүдө энергия булактарына минимальны, ошондуктан нурлануу булактарынын зыяндуу газдардын автомобилдерди болуп саналат негизги загрязнителем абанын жана объектиси таасир жашыл логистика. 1. Кыргыз Республикасынын тышкары чакан ГЭС эксплуатируется 18 электр станцияларынын белгиленген суммалык кубаттуулугу 3678 МВт, анын ичинде 16 ГЭС жана 2 ТЭЦ. ГЭСтерде электр энергиясын иштеп чыгуунун үлүшү өндүрүштүн жалпы көлөмүнүн 88,5% ын түзөт [17]. Учурда мындай өндүрүш түзүмүндө электр энергиясынын чыгышы анын жогорку катмарлары атмосферанын жүргүзүүдө энергия булактарына минимальны, ошондуктан нурлануу булактарынын зыяндуу газдардын автомобилдерди болуп саналат негизги загрязнителем абанын жана объектиси таасир жашыл логистика. 2. Жүргүнчүлөр электр транспортунун сунуш кылынган түрүн тандоо үчүн 2-таблицада орточо мүнөздөмөлөрү менен техникалык аткаруунун варианттарын классификациялоо түзүлгөн. Электр транспортунун түрлөрүнүн классификациясы- Таблица 2 Троллейбус (с минимальным автономным ходом)\ Электробус с питанием в движении Электробус с подзарядкой в движении (троллейбус с увеличенным автономным ходом) Электробус с зарядкой на остановках Электробус с зарядкой в депо Название технологии IMF (In-Motion-Feeding) IMC (In-Motion charging) OC (Opportunity charging) ONC (Overnight charging) Способ накопления энергии нет Зарядка при движении по участку, оборудованному контактной сетью Ультрабыстрая зарядка на маршруте в ходе части остановок Ночная медленная зарядка Запас автономного хода до 2 км 5 — 70 км 20 — 70 км от 150 км Простой на зарядку Отсутствует Отсутствует 5 — 25 минут (на остановке) 4 — 10 часов (в парке) Атактуу троллейбус байланыш тармагына жана тармактын наркы менен байланган болуп саналат. Байланыш тармагы менен бирге кабельными линиялары жана тяговыми подстанциями болуп кымбат баалуу объекти болуп инфраструктураны талап кылган олуттуу инвестицияларды куруу жана тейлөө. Байланыш тармагын куруу жетиштүү жогору. Ошондуктан Бишкек шаарында ИМСтин вариантын колдонуу сунушталууда. Өлкөлөрдө, сакталып калган линиясы классического троллейбуса, негизсиз варианты "жарым-жартылай" троллейбуса, б. а. троллейбустар менен автономным жүрүшүнө көз аккумуляторов— абдан пайдалуу чечим. 3. Бишкек шаары үчүн Шаарды өнүктүрүү схемасынын негизинде1), муниципалдык транспорттун троллейбустук ташуучунун каттамдык тармагы (Сүрөт. 3 б), изилдөө кыймылдын жана калктын санынын перифериялык зоналардын, дыкат эсептелиши мүмкүн болушунча удлинения троллейбусных каттамдарды жылдын акыркы аялдамалар чейин турак жай массивдерин пайдалануу менен БКИ (табл. 3). Иштеп жаткан каттамдарды узартуу мүмкүнчүлүгү 3-Таблица # Название конечного пункта Номера маршрутов Жил массивы, попадающие в район дополнительного охвата Удлин-е маршрута , км 1 Микрорайон "Джал" 5,14,1 Арча-Бешик, Чон-Арык 5-6 2 Жил. Массив "Ак-Орго" 7,8,9,16 Селекция, Ак-Ордо 6-7 3 Микрорайон "Асанбай" 10,11,17,13,15 с. Кок-Жар, Бешкунгей 5-6 4 Микрорайон "Аламедин-1" 9,15,2 с. Новопокровка, 8 5 Рынок "Дордой"(Кожзавод) 4,17 Келечек, Дордой 5 Удлинение каттамдар аз жана оңой преодолевается троллейбустар карата автономном жүрүшү, перетягивающими бөлүгү жүргүнчүлөрдүн агымын ысык-жылын жашады массивдеринде өзүнө. Аркасында ишке киргизүү новинки троллейбусные каттамдар болот узартууга 30-40 км, ал эми троллейбусную каттамдык түйүнүн кеңейтүү эсебинен мүмкүнчүлүгү жүрүү бир троллейбусной багыты башка. Жолдо троллейбус менен жарым-жартылай дал келген автобустар троллейбустар троллейбустарга алмаштырылышы максатка ылайык. Муну менен жүргүнчүлөрдү тейлөөнүн сапаты жана коомдук жүргүнчүлөр электр транспортунун ролу жогорулоодо. Узаруу таблицасынан көрүнүп тургандай, маршруттардын 5-7 км болушу мүмкүн, акыркы аялдамасынан 10 км максималдуу чейин. Курулуштун наркы 1 км стандарттык троллейбус тармагын 400 миң АКШ долларына жетиши мүмкүн. АКШ, ошондуктан толугу менен өз-өзүнчө жол менен Троллейбус колдонуу жаңы байланыш тармагын куруу үчүн жакшы альтернатива болуп саналат. Демек, КМШ рыногу үчүн орточо эсеп менен ескен автономдуу кыймылы менен троллейбустун наркы 182500 АКШ долларын түзөт. АКШ жана довольна значительна Кыргызстан үчүн альтернатива катары болот пайдалана вариант кайра жасоого иштеп жаткан троллейбустардын заманбап конструкциянын троллейбус увеличенного синьцзян жүрүшүн. Мындай тажрыйба Россия аймактарда топтолгон. Сайышты батарейкасын, текшерүүчү жана байланыштар үчүн автоматтык көтөргүч түзүлүшүн кайра түзүү негизинде. Кайра жасоо наркы 22 миң АКШ долларына жакын АКШ долларын түздү. Комплекти кайра жасоого: жаңы электрондук алып келүүгө жана 42 литий-ионных батареянын-аккумулятора, салмагы болжол менен 1000 кг камсыз Кылынат автономный жүрүшүн 15-20 км жараша жүктөө. Бишкек троллейбус паркында 37 троллейбус бар-5275.03 "Оптима" (РФ) 2018-жылы чыгарылган. 33 ВМЗ-5298.01-50 "Авангард" (2013) маркасындагы троллейбусту кайрадан жабдуу үчүн потенциалдуу объект катары. 4 Талкуулоо Бул жазуучулар пайда жыйынтыгы маанисин жана маанисин түшүндүрүп, бул бөлүмдө болуп саналат. Бул бөлүм, жалгыз, иштин маанилүүлүгүн жана баалуулугун, ошондуктан жазуу үчүн макаланын абдан новатордук жана оор бөлүгү болуп саналат көрсөтүп турат. Бишкек шаарында абанын автомобилдик чыгындылардан булганышы жагынан олуттуу көйгөйлөр бар, бирок бул көйгөйлөрдү чечүү боюнча активдүү чаралар көрүлбөйт. Албетте, өкмөт билдирген долбоорлорду каржылоонун жетишсиздигине байланыштуу. Бирок жашыл экономиканын идеяларын илгерилетүү анча маанилүү эмес маселе болуп саналат. Өкмөттүн да, жергиликтүү коомчулуктун, жарандык коомдун да аракеттери зарыл. Шаардын жүргүнчүлөр транспорту социалдык-экономикалык жактан чоң мааниге ээ. Ал катуу элдин акыл-эс жана электротранспорт пропаганда таасир бериши мүмкүн, жүргүнчүлөр күн сайын транспорт менен пайдаланышат, ошондой эле анын бардык жакшыртуулары дароо баалоонун жана жылдыруунун предмети болуп калат. Төмөнкү этабы изилдөөлөрдү болуп калышы мүмкүн идеясы аны маршруттук микроавтобус менен камсыз кылуучу 70% шаардык пассажирооборота, анын электромобиль, ошондой эле бул берер азайтуу абанын булганышынын. Негизги тоскоолдук болуп саналат, албетте, наркы релиздерди, ал жетиши мүмкүн 20-30 АКШ долл. АКШ долларын түздү. Бирок системалардын компоненттери Беларуста жана Россияда өндүрүлүшү мүмкүн жана аккумулятордук батареялар КЭР тарабынан сатылып алынышы мүмкүн, бул чыгымдарды азайтууга мүмкүн. Сарптоолорду төмөндөтүү үчүн Кыргызстандагы айрым компоненттердин өндүрүшүн локалдаштыруу алып салынган эмес. Жашыл экономика принциптерин андан ары киргизүү энергиянын кайра жаралуучу булактарынын – шамал энергетикасынын жана күндүн башка түрлөрүн өнүктүрүү болуп калышы мүмкүн. Республиканын көптөгөн жерлеринде ветрогенераторлорду орнотуу үчүн дараметтүү мүмкүнчүлүктөр бар, ал эми күн күндөрүнүн саны боюнча жыл ичинде (247) Кыргызстан да күн энергетикасынын өнүгүшүнүн чоң келечеги бар. Тыянактары Кыргыз Республикасында Жашыл экономика принциптерин киргизүүнүн зарылдыгы бышып жетилди жана өбөлгөлөр бар; Башкы движителем идея экологиялык аң-сезим жана декарбонизации болууга тийиш ишке киргизүү долбоорун коомдук жүргүнчүлөрдү ташуучу транспорт; Республикада энергиянын жаңыланма булактарынын башка түрлөрүн өнүктүрүү зарыл. Адабият тизмеси [1] How circular economy and green technology can address Sustainable Development Goals? Edited by Jeng Shiun Lim, Yee Van Fan, Chunjie Li Last update 1 May 2021 https://www.sciencedirect.com/journal/journal-of-cleaner-production/collection/10RMVSP1ZQQ?page-size=100&page=1 [2] Agata Mesjasz-Lech, Urban air pollution challenge for green logistics, 2nd International Conference "Green Cities - Green Logistics for Greener Cities", 2-3 March 2016, Szczecin, Poland, Transportation Research Procedia 16 ( 2016 ) 355 – 365 https://www.researchgate.net/publication/310779353_Urban_Air_Pollution_Challenge_for_Green_Logistics [3] Jeng Shiun Lim, Yi Wan Fan , Chunji Lee How can the closed-loop economy and green technologies contribute to the achievement of the Sustainable Development Goals?, Journal of Cleaner Production. May 1, 2021 https://www.sciencedirect.com/journal/journal-of-cleaner-production/special-issue/10RMVSP1ZQQ [4] Deepjyoti Das, Pradip P.Kalbar, Nagendra R.Velaga Pathways to decarbonize passenger transportation: Implications to India’s climate budget, Journal of Cleaner Production Volume 295, 1 мая 2021 г. , 126321 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652621005412 [5] Thierry Mayera, CorentinTrevien The impact of urban public transportation evidence from the Paris region, Journal of Urban Economics Volume 102, November 2017, Pages 1-21, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0094119017300608 [6] Edward L Glaeser, Matthew E.Kahn, The greenness of cities: Carbon dioxide emissions and urban development. Journal of Urban Economics Volume 67, Issue 3, May 2010, Pages 404-418 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0094119009001028 [7] Yizhen Gu, Elizabeth Deakin, Ying Long, The effects of driving restrictions on travel behavior evidence from Beijing, Journal of Urban Economics, Volume 102, November 2017, Pages 106-122 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0094119017300244 [8] Christina Mitsakou,James P.Adamson,Artemis Doutsia Huw Bruntb Sarah, J.Jonesb Alison M. Gowersa Karen S. Exleya, Assessing the exposure to air pollution during transport in urban areas – Evidence review, Journal of Transport & Health Volume 21, June 2021, 101064 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2214140521000943 [9] Mirjam Schindler, Judith Y.T. Wang, Richard D. ConnorsA, Two-stage residential location and transport mode choice model with exposure to traffic-induced air pollution, Journal of Transport Geography, Volume 93, May 2021, 103044 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0966692321000971 [10] Продвижение принципов Зеленой экономики в КР: стимулирование использования экологического транспорта на электрической тяге http://mineconom.gov.kg/ru/post/6597 [11] Исследование по совершенствованию городского пассажирского транспорта в г. Бишкек, Кыргызская Республика. Заключительный отчет. Краткий обзор. — Японское агентство международного сотрудничества (JICA). 2013 г. https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12127627_01.pdf [12] О. Таловская, А. Рыжков, Н. Хорт Бишкек: Проект — концепция модели развития до 2040 года https://urban.hse.ru/bishkek2040 [13] В Бишкеке появятся электробусы? https://kaktus.media/doc/418681_v_bishkeke_poiaviatsia_elektrobysy_podpisan_pervichnyy_dogovor_s_abr.html [14] С. Корольков, «Электробус – технические особенности вариантов исполнения». Троллейбусный комитет МСОТ. МОСГОРТРАНС (8 сентября 2017). https://docplayer.ru/57047153-Elektrobus-tehnicheskie-osobennosti-variantov-ispolneniya.html [15] Fabian Bergk Kirsten Biemann Udo Lambrecht Ralph Pütz Hubert Landinger. Potential of In-Motion Charging Buses for the Electrification of Urban Bus Lines (англ.) // Journal of Earth Sciences and Geotechnical Engineering. — 2016. http://www.scienpress.com/Upload/GEO/Vol%206_4_21.pdf [16] IMC® electric buses on trend in the USA: Kiepe Electric to supply 185 systems for San Francisco https://www.automotiveworld.com/news-releases/imc-electric-buses-trend-usa-kiepe-electric-supply-185-systems-san-francisco/ [17] Электроэнергетика Кыргызстана https://www.energycharter.org/fileadmin/DocumentsMedia/Events/20070426-Bishkek_Kyrgyzstan_Nazarov-ru.pdf
А.А. Кыдыков, А.С. Уметалиев
290 | 0
БИШКЕК ш. КООМДУК ЭЛЕКТР ТРАНСПОРТУНУН ӨНҮГҮҮСҮНҮН КЕЛЕЧЕГИ
И.Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университети, Кыргыз Республикасы, 720044, Бишкек ш., Ч.Айтматова просп., 66 Сунушталган иште Бишкек шаарындагы жүргүнчүлөрдү ташуунун логистикалык тутуму талданган. Жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн жана транспорттук-логистикалык тутумду өнүктүрүүнүн сунушталган варианттарын кароонун негизинде, иштеп жаткан электр транспортун артыкчылыктуу өнүктүрүүнүн зарылдыгы жөнүндө тыянак негизделген. Жер үстүндөгү жүргүнчү ташуучу транспорттун өнүгүшүнүн заманбап дүйнөлүк тажрыйбасына талдоо жүргүзүлдү. Бишкек шаарынын транспорттук тутуму үчүн автономдуу жүрүшү көбөйгөн троллейбусту колдонуу менен өнүгүү вариантын тандоо негизделген. Ачкыч сөздөр: логистикалык тутум, транспорттук инфраструктура, абанын булганышы, көмүр кычкыл газынын чыгышы, автономдуу иштетүү, чыгымдар. Көптөгөн өлкөлөр көмүр кычкыл газынын бөлүнүшүн азайтуу, анын ичинде автомобилдик транспортунда программаларын кабыл алышууда. Ички күйүүчү кыймылдаткычы бар автоунаалардын санын жолдордо азайтуу боюнча конкреттүү пландар кабыл алынууда. Анын ордуна электромобилдерди көбөйтүү пландалууда. 1 миллионго жакын калкы бар Бишкек шаарында абанын булганышына байланыштуу олуттуу көйгөйлөр бар. Автоунаалар Бишкек шаарынын абасын булгаган эң күчтүү булагы болуп саналат. Бишкек шаарынын атмосферасына булгоочу заттардын чыгуусунун жылдык жалпы көлөмү 240 миң тоннаны түзөт, анын ичинен 180 миң тонна булгоочу заттар автоунааларга туура келет. Шаарда катталган автоунаалардын саны 500 миңден ашат, анын 100гө жетпегени электромобилдер. Шаардагы жүргүнчүлөрдү ташуу системасы өзүнө мүнөздүү өзгөчөлүктөргө ээ [1]. Бишкектеги кичи автобустар үстөмдүк кылган транспорт. Микроавтобус тармагы 120 маршруттук линиядан турат, анын ичинде 3000ге жакын кичи автобустук бирдиктер жана 40 жеке менчик операторлор тарабынан тейленет. Маршрут тармагы шаардын 70% аймагын камтыйт. Бишкек шаарынын мэриясынын алдындагы Шаардык транспорт башкармалыгынын (мындан ары - ШТБ) маалыматы боюнча, жалпы каттам линияларынын 30-40% шаардын сыртына чыгып кетет. Автобус менен троллейбус ташуучу ишинин сандык көрсөткүчтөрү бардык негизги параметрлер боюнча кичи автобустардан төмөн турат. Бишкек шаарынын мэриясынын ШТБнын маалыматы боюнча, 2018-жылы муниципалдык ишканалардын маршруттук каттамдарынын саны: 10 автобус жана 10 троллейбусту түздү, күн сайын болжол менен 156нын ичинен 110 троллейбус жана 110-120 автобустар линияга чыгышат. Бул көйгөйдү чечүү жолун ШТБ коомдук муниципалдык транспорттун паркынын 60-70%га чейин көбөйгөндүгүндө көрөт, бул кошумча 400-600 даана, чоң класстагы автобустар (100 жүргүнчү оруну менен), бул сапатты оптималдаштырат жана борбордун көчөлөрүндө транспорттун агымын жөнгө салат. Шаардык мэрия айлана-чөйрөнү жакшыртуу боюнча чараларды көрүп жатат - газ кыймылдаткычы бар автобустар сатылып алынып, зыяндуу заттардын чыгышы азаят. Ошондой эле троллейбус паркын кеңейтүү аракеттери көрүлүп жатат. Бирок жүргүнчүлөрдү ташуунун логистикалык тутумун туура уюштуруу үчүн кыймылдуу курамдын түзүмү шаар калкынын санына туура келиши керек [2]. Бишкек шаарлардын 2-тобуна кирет (1-табл.), демек, сунушталган орточо сыйымдуулугу (90-100 жүргүнчү - орун), ал жүргүнчүлөр паркынын рационалдуу түзүмүнө ээ болушу керек. Калктын 1-4-топторундагы шаарларда трафиктин негизги көлөмүн орточо 65-90 жүргүнчүгө ылайыкталган кыймылдуу курам менен жүргүзүү сунушталат. Ошол эле учурда, аз кубаттуулуктагы кыймылдуу курамдын үлүшү 20%-дан ашпоого жана шаардын калкынын өсүшүнө жараша азайышы керек. Ошол эле учурда ири кубаттуулуктагы кыймылдуу составдын үлүшүн көбөйтүү керек. 1-таблица Шаарлардын калкына жараша жүргүнчүлөрдү ташуунун орточо сунушталган транспорттун көлөмдүүлүгү Шаарлардын тобу Калктын саны, миң адам Кыймылдуу состав бирдигинин орточо кубаттуулугу, пас.- орун 1 1000ден ашуун 120—130 2 500дөн 1000ге чейин 90—100 3 250дөн 500гө чейин 75—80 4 100дөн 250гө чейин 65—70 5 50дөн 100гө чейин 45—50 Коомдук транспорттун өнүгүшүнүн иштелип чыккан концепциясында [3] ошондой эле транспорттук үлүштөрдүн керектүү коэффициенттерине жетишүү керектиги сунуш кылынган: жүргүнчүлөрдү ташуунун 70% чоң кубаттуулуктагы кыймылдуу курам менен тейлөөгө тийиш. Азыр болсо - бардык коомдук транспорттун ташуулары 70% жеке кичи автобустар менен жүргүзүлөт. Мунун бардыгы коомдук транспорттун ыңгайлуулугун жана комфортун камсыз кылууга жана трафиктин көлөмүн азайтууга багытталган. Мындан тышкары, абага бөлүнүп чыгуулары азыраак болгон транспортту киргизүү сунушталат. Ошондой эле, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Бишкек шаарындагы жүргүнчүлөрдү ташуу чөйрөсүндөгү кырдаалды жакшыртуу, анын ичинде зыяндуу заттардын бөлүнүшүн азайтуу боюнча чараларды көрүп жатат. 2020-жылдын август айында Азия Өнүктүрүү Банкы (АӨБ) менен Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин ортосунда шаар транспортун электрлештирүү долбоору боюнча өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандумга кол коюлду [4]. Бул долбоор заманбап энергияны үнөмдөгөн аккумулятордук электр автобустарын, кубаттоочу инфраструктураны (подстанциялар, электр монтаждоо жана курулуш иштери), автобус тейлөө үчүн жабдууларды сатып алууну карайт. Мындан тышкары, автобазалардын инфраструктурасын модернизациялоо, аба ырайы боюнча жаңы электрондук автобустар үчүн унаа токтотуучу жайларды куруу пландаштырылууда. Долбоордун алкагында электр автобустары үчүн пилоттук "жашыл" жол коридорун түзүү да камтылган. Бирок, Кыргызстанда электр автобустарын колдонуу жаңы жана тааныш эмес көрүнүш. Ошондуктан, Бишкек шаарында электр транспорттун ар кандай варианттарынын натыйжалуулугун жана колдонулушун талдоонун жыйынтыгы сунушталат. Заманбап электр транспортунун варианттарынын классификациясы 2-таблицада көрсөтүлгөн [5]. Троллейбустун кемчиликтери - аба тармагына туташуу жана тармактын өздүк наркы. Аба тармагы кабелдик чубалгылар жана тартуучу подстанциялар менен бирге, кымбат баалуу инфраструктура объектиси болуп саналат, бул курулушка жана техникалык тейлөөгө олуттуу инвестицияларды талап кылат. Ошондой эле, аралык чечим бар. Классикалык троллейбустун линиялары сакталып калган өлкөлөрдө "жарым-жартылай" троллейбустун варианты каралып жатат, б.а. аккумуляторлордон автономдуу жүрүүчү троллейбустар. Таблица 2 Электр транспортунун түрлөрүнүн классификациясы Троллейбус (минималдуу автономдуу жүрүү менен) \ Кыймылы бар электр автобусу Кыймылында кубатталган электр автобусу (автономдуу жүрүшү көбөйгөн троллейбус) Аялдамаларда кубаттоочу электр автобусу Деподо кубаттоочу электр автобусу Технологиянын аталышы IMF (In-Motion-Feeding) IMC (In-Motion charging) OC (Opportunity charging) ONC (Overnight charging) Энергияны сактоо ыкмасы жок Байланыш түйүнү менен жабдылган бөлүктө айдап бара жатканда кубаттоо Аялдамалардын бир бөлүгүндө маршрут боюнча өтө тез кубаттоо Түнкү жай кубаттоо Автономдуу жүрүүнүн аралыгы 2 кмге чейинки 5 - 70 км 20 - 70 км 150 км ден Кубаттодо бош турушу жок жок 5 - 25 мүнөт (аялдамада) 4 - 10 саат (паркта) Алардын эң кызыгы: 1. Классикалык электр автобус - ONC. Автобазада түнкүсүн статикалык кубаттоо менен, ал автобус менен троллейбустун бардык артыкчылыктарын айкалыштырат. Мындан тышкары, түнкүсүн электр жарыгы күндүзгүгө караганда арзан, бул дагы артыкчылык. Бирок, анын чоң кемчилиги – аккумуляторлордун салмагы жана баасы. Ошондуктан, классикалык электр автобустардын жүрүшү чектелген - көпчүлүк заманбап моделдер үчүн ал 200 чакырымдан ашпайт, бул күн бою маршруттарда иштөө үчүн жетишсиз. Бул көйгөйдү аялдамалардын бир бөлүгүндө (OC) каттамда ультра тез кубаттоочу электр автобустар же кыймылда батарейкаларды динамикалык кубаттоо менен чечсе болот. Динамикалык кубаттоо кыйла аз убакытты талап кылат, бирок ал атайын кубаттоо инфраструктурасын талап кылат. IN Шаарлардагы мындай инфраструктура катарында, классикалык троллейбустун же ал тургай трамвайдын учурдагы байланыш түйүнү кызмат кыла алат. 2. Автономдуу жүрүүсү бар троллейбус - IMC. Бул троллейбус инфраструктурасы бар шаарлар үчүн экономикалык жана экологиялык жактан пайдалуу вариант. Электр автобустары үчүн IMC өткөрүү жөндөмдүүлүгү жогору линиялар (тез-тез тейлөө, кубаттуулугу жогору унаалар) же энергияга болгон муктаждыгы жогору линиялар үчүн үнөмдөөчү технология деп эсептелет. Жүргүнчүлөрдү ташуунун сыйымдуулугуна жана энергетикалык натыйжалуулугуна транспорттун ар кандай түрлөрүнүн анализи 3-таблицада келтирилген. 3-таблица Жүргүнчүлөрдүн сыйымдуулугу / транспорттун энергиялык натыйжалуулугу # Жүргүнчүлөрдүн сыйымдуулугу, адамдар Бир жүргүнчүгө энергия Вт*саат/(жүрг*км) Айдоочу салмагы, кг IMF 100 25 - IMC 95 26 312,5 OC 81 30 1250 ONC тартууга 26 96 5000 56 45 3000 Айрым электр автобус тутумдарынын наркынын түзүмү 1-сүрөттө көрсөтүлгөн. Сүрөт. 1. Кыймылдуу составдын наркынын түзүмү Техникалык көз караштан алганда, бул варианттардын бардыгы абдан окшош - автобус түрүндөгү кузов жана шасси, тартуу электр кыймылдаткычы, башкаруу шаймандары жана электр кубатын берүүчү. Электр автобустарынын ар кандай конструкцияларынын наркындагы айырмачылыктар негизинен аккумулятордук батареялардын кубаттуулугу, көлөмү жана салмагы менен аныкталат. Орточо алганда, болжол менен 1000 кг салмактагы литий-ион батареясы 25 чакырымга чейинки автономдуу жүрүүнү камсыз кылат. Бул IMC электр автобусунун жалпы массасынын болжол менен 5% түзөт. Бишкек шаарында электр транспортун өнүктүрүү боюнча чаралар. Байланыш тутумдарынын курулушунун наркы кыйла жогору (линиянын 1 чакырымынын баасы 400 миң доллардан ашык), ал эми автономдуу троллейбустарды сатып алуу абдан пайдалуу чечим. Бишкек шаары үчүн троллейбус каттамдарын терминал аялдамаларынан массивдердин тамырларына чейин IMC колдонуп узартуу боюнча долбоор сунуш кылынат (4-табл.). 4-таблица Учурдагы каттамдарды узартуу мүмкүнчүлүгү # Бара турган жердин аталышы Маршруттун номерлери Кошумча жабуу аймагына кире турак массивдер Маршруттун узартуусу, км 1 "Жал" кичирайону 5,14,1 Арча-Бешик, Чоң-Арык 5-6 2 “Ак-Өргө” турак массиви 7,8,9,16 Селекция, Ак-Ордо 6-7 3 "Асанбай" кичи району 10,11,17,13,15 Көк-Жар айылы, Бешкунгей 5-6 4 Аламүдүн-1" кичи району 9,15,2 Новопокровка 8 3 "Дордой" базары (Булгаары заводу) 4,17 Келечек, Дордой 5 Маршруттардын узартылышы анчалык деле оор эмес жана аларды автономдуу троллейбустар оңой эле жеңип алышат, алар турак жай конуштарындагы жүргүнчүлөрдүн агымынын бир бөлүгүн өзүнө тартып алышат. Ушул жол менен жүргүнчүлөрдү тейлөөнүн сапатын жогорулатуу жана коомдук электр жүргүнчү ташуулардын ролун жакшыртуу мүмкүн. Библиографиялык тизме 1. https://soros.kg/srs/wp-content/uploads/2020/01/A4.pdf 2. Пассажирские автомобильные перевозки Учебник для вузов. Под ред. В.А. Гудкова\Гудков В.А., Миротин Л.Б., Вельможин А.В., Ширяев С.А., 2006 г. 448 стр. 3. http://meria.kg/index.php?lang=kg 4. https://kaktus.media/doc/418681_v_bishkeke_poiaviatsia_elektrobysy_podpisan_pervichnyy_dogovor_s_abr.html 5. Корольков С., «Электробус – технические особенности вариантов исполнения». Троллейбусный комитет МСОТ. МОСГОРТРАНС (8 сентября 2017). © Кыдыков А.А., Уметалиев А.С., 2021
Джелдогутова Надира Кайратовна
336 | 0
Виртуалдык логистикалык борборлор ресурстарды пайдалануунун натыйжалуу ыкмасы катары
2-курстун аспиранты, Казак-Немис университети, Алматы, Казакстан "Ресурстарды үнөмдөөчү өндүрүштүк логистика" адистиги Илимий жетекчиси - Кегенбеков Жандос Кадырханович, техника илимдеринин кандидаты, доцент, Казак-Немис университетинин Инженердик жана маалыматтык технологиялар факультетинин деканы Аннотация. Бул макалада ресурстарды пайдалануунун эң натыйжалуу жолу катары виртуалдык логистикалык борборлор каралат. Ошондой эле, маалыматтык технологиялардын виртуалдык логистикалык борборлорго тийгизген таасири изилденип, акыркы натыйжасы бүгүнкү күнгө чейин көрсөтүлөт. Ачкыч сөздөр: виртуалдык логистикалык борборлор, маалымат агымы, маалыматтык технологиялар, булуттагы сактоо. Азыркы учурда, маалыматтык технологиялар аркылуу көптөгөн процесстерди тутумдаштыруу жана жөнөкөйлөтүү барган сайын кеңири жайылууда. Корпорациялар жана ири уюмдар виртуалдык логистиканы жакшы көрүшөт, ал секирик менен өнүгүп жатат жана убакытты, тапшырмалардын ылдамдыгын жана башка ушул сыяктуу көптөгөн ресурстарды үнөмдөөгө мүмкүнчүлүк берет. Виртуалдык логистикалык борбор сизге дистанттык режимде иштөөгө жана тапшырмаларды аткарууга мүмкүнчүлүк берет, жана бул дүйнө жүзү боюнча кызматкерлердин иштешине мүмкүнчүлүк берет, бул жагдай логистика жаатында жумуш берүүчүлөргө көмөк түзөт. Uber, Amazon, Alibaba мисалдарын колдонсок, алар булут платформаларында сактоо менен бардык бизнес моделдерин негиздешет, бардык эсептөөлөр булуттуу эсептөө, Буюмдар Интернети тармактарында жана башкаларда [1, стр. 26]. Маалыматтык-коммуникациялык технологиялар атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатуу үчүн бир топ кеңири мүмкүнчүлүктөргө ээ, анткени башкаруу процесстерин модернизациялоо аркылуу кардарлардын, жөнөтүүчүлөрдүн жана бизнес өнөктөрдүн ортосунда тыгыз өнөктөштүк мамилелерди орнотот. Маалымат агымынын өзү өндүрүш тутумундагы материалдык баалуулуктарга параллелдүү өтөт. Маалымат агымынын интеграциясы виртуалдык логистикалык тутумду көбөйтөт, жемиштүү кылат жана агым процесстериндеги бардык тоскоолдуктарды жеңет [3, 15 б.]. Маалымат агымынын виртуалдык логистикалык тутумга интеграцияланышынан улам келип чыккан кээ бир кыйынчылыктарды белгилөөгө болот: тутумду интеграциялоо; тутумдун функционалдуулугун этап-этабы менен ишке ашыруу; уюмдун бардык маалымат базаларына жеткиликтүүлүк; анализде маалыматтарды кабылдоону колдоо үчүн маалыматтарды визуалдаштыруу ыкмалары. Виртуалдык логистикалык борборлорду түзүүдө төмөнкү тоскоолдуктарды эске алуу керек: Байланыштуу кызматтар жаатындагы атаандаштар мындай тобокелге барбашы мүмкүн - бириккен жана комплекстүү кызматтарды көрсөтүшөт; өнөктөштүктө логистикалык ишмердүүлүктү өнүктүрүүнү камтыган биргелешкен натыйжага скептикалык мамиле; логистикалык маалымат тутумдарын туташтыруунун мүмкүн эместиги [7, 87 б.]. 1 сүрөт. Интегралдык тутумдагы ресурстардын иерархиялык уюштурулушу Виртуалдык логистикалык борборду түзүүнүн негизи - колдо болгон потенциалды натыйжалуу башкаруу. Колдогу кубаттуулуктар - бул функционалдык жана техникалык мүнөздөмөлөрү, параметрлери, иштөөгө даярдыгы боюнча виртуалдык логистикалык тутумга киргизиле турган ресурстар. Интеграциялаштырылган логистикалык кызматтар имараттар, машиналар, жабдуулар, жумушчу күч сыяктуу ресурстарды колдонууну талап кылат. Колдо болгон кубаттуулуктарды жеке же топтук пайдалануу кардардын талаптарына жана канааттануу жолуна жараша болот. Мобилдик ресурстарга унаалар, адамдык ресурстар жана каржы капиталы кирет. Бул ресурстар пландаштырылган логистикалык кызматтарга ылайык, эч кандай чектөөсүз жеткиликтүү болушу мүмкүн. Туруктуу ресурстарга жолдор, кампалар, өткөрүү пункттары, бекеттер, порттор, аэропорттор ж.б. кирет. Көп максаттуу логистикалык борбордун концепциясын иштеп чыгууда 1-сүрөттөгүдөй иерархиялык архитектура колдонулат. Төмөнкү ресурстарды сорттоо колдонулат: Туруктуу ресурстар; Уюштуруу ресурстары; Мобилдик ресурстар. Геоаймактар менен логистикалык кызматтардын мүнөздөмөлөрүнүн ортосундагы туруктуу ресурстар аркылуу ар кандай борбордон ажыратылган жерлерге бөлүштүрүү менен байланыш трафиктин көлөмүнүн өсүшүнө алып келет. Андан тышкары, виртуалдык логистикалык борборду децентралдаштыруу транспорттук чынжырларды оптималдаштыруу аркылуу транспорттук каттамдардын потенциалын көбөйтүүгө оң таасирин тийгизет. Жыйынтыктап айтканда, көптөгөн компаниялар көптөгөн оң аспектилерди жетекчиликке алып, атаандаштары менен өнөктөштүктө виртуалдык логистикалык борборлорду түзүшөт, жөнөкөй логистикалык борборлор менен келип чыккан көптөгөн көйгөйлөрдүн чечилишине жетишишет. Ресурстарды туура бөлүштүрүү децентралдаштырылган борборлордун туура иштеши менен ишке ашат. Бирок, бардык факторлорду эске алганда, алыста жайгашуу жана виртуалдуулук өзүлөрүнүн түзөтүүлөрүн киргизерин унутпаш керек. Мисалы, ар бир компаниянын негизги ресурсу анын адамдык ресурсу. Библиографиялык тизме 1. Минакова И. и др. Новации в управлении запасами промышленных предприятий //Инновационная экономика: перспективы развития и совершенствования. – 2017. – №. 8 (26). 2. Кизим А. А., Исаулова С. С. Виртуальная транспортно-логистическая система. Логистические центры как пункты виртуального экономического анализа //Финансы и кредит. – 2004. – №. 1 (139). 3. Кизим А. А., Козенко В. В. Виртуальная логистика: проблемы и перспективы //Экономика устойчивого развития. – 2013. – №. 14. 4. Халын В. Г. Виртуализация информационно-логистической инфраструктуры региональных логистических распределительных центров (на примере ООО «СКЛП») //Вестник Ростовского государственного экономического университета (РИНХ). – 2014. – №. 3 (47). 5. Кривденко А. Н., Черпакова Е. В. Применение виртуальных технологий в транспортно-логистические системы //Инновации в науке и практике. – 2019. – С. 214-218. 6. Матвеева Д. А. Виртуальная организация в логистике //Актуальные проблемы авиации и космонавтики. – 2018. – Т. 3. – №. 4 (14). 7. Путькина Л. В. Разработка инновационной стратегии деятельности коммерческого предприятия на виртуальном рынке //Современные проблемы науки и образования. – 2013. – №. 2. – С. 365-365. 8. Давыдов С. В. Виртуальные логистические центры в региональных транспортно-логистических системах //Вестник транспорта. – 2003. – №. 6. – С. 34-38.
Голощапова Анастасия Павловна, Жайлообаев Сардар Үмүтбекович
389 | 0
Жарандык коом үчүн мамлекеттик сатып алууларды көзөмөлдөө тутуму
Илимий жетекчиси - Долотбакова А.К., э.и.д., И.Раззаков атындагы КМТУнун доценти Аннотация: Бул макалада Кыргызстандагы жарандык коом үчүн мамлекеттик сатып алууларды көзөмөлдөө тутумунун жоктугу көйгөйү каралат. Өлкөнүн жарандык коомунун мүнөздүү белгилери чагылдырылып, сүрөттөлөт. Гезит жарандык коомдун сатып алууларын көзөмөлдөө инструментинин эл аралык методологиясынын негизинде "жашыл желектерди" көзөмөлдөө тутумун сунуш кылат. Ачкыч сөздөр: жарандык коом, мамлекеттик сатып алуулар. Азыркы учурда, мамлекеттик сектор менен жарандык коомдун ортосундагы мамиле формалдуу болууда, ал тургай конфликтке жакын. Бул түшүнүктүү, анткени мамлекеттик сатып алуулар сектору коррупциялык схемаларга көбүрөөк кабылат, бул акыр аягында мамлекеттик кызматтарды көрсөтүү сапатынын төмөндөшүнө жана коомдук товарлардын адилетсиз бөлүштүрүлүшүнө алып келет, бул Кыргыз Республикасынын экономикасына чоң таасирин тийгизет. Сабырова Г.Ж. Кыргызстандын мамлекеттик сатып алуулар жаатында болжол менен 30 миллиард сом айланып, жыл сайын ички дүң өнүмдүн 15% дан ашыгы мамлекеттик сатып алууларга жумшаларын белгилейт. Бюджеттик каражаттардын туруктуу дефицитин эске алуу менен, аларды ар дайым эффективдүү жана үнөмдүү пайдалануу актуалдуу маселе болгон жана боло берет. Демек, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн алдында турган маанилүү милдеттердин бири - мамлекеттик сатып алуулар жол-жоболорунун ачык-айкындуулугун камсыз кылуу [1]. Айрыкча, COVID-19 пандемиясы учурунда, адамдар жашоосундагы мамлекеттик сатып алуулардын ролу жөнүндө ойлоно башташты. Алар өкмөттөр жеке коргонуу каражаттарын жана өпкөнү жасалма желдетүү аппараттарын сатып алып жаткандыгын жана тез аранын ичинде COVID-19 оорулууларын дарылоо үчүн жаңы ооруканаларды куруп жатышкандыгын жана башкаларды көрүп жатышат. Жума сайын биз жаңы чуулгандуу окуялар жөнүндө окуйбуз - эбегейсиз баалар, миллиондогон долларлык келишимдерди алган жаңы фирмалар, акчалар жоголуп, тизме уланууда. Жарандык коом институтунун өнүкпөгөндүгү жана мамлекеттик структуралардын жабык экендиги, британиялык Economist Group компаниясынын The Economist Intelligence Unit тарабынан түзүлгөн демократиянын дүйнөлүк рейтинги менен тастыкталды, 2020-жылы Кыргызстан 167 мамлекеттин ичинен 107-орунду ээледи. Бир жыл мурун өлкө 101-орунда болчу. 2015-жылы World Justice Project жана Кыргызстан дүйнөдөгү өлкөлөрдүн өкмөттөрүнүн ачык-айкындуулук индексинде 102нин ичинен 64-орунду ээлеген. Мунун негизинде жарандык коом тарабынан мамлекеттик сатып алууларды контролдоо жана мониторинг жүргүзүү калктын бийликке болгон ишеним кризисинен чыгуу үчүн зарыл. Мамлекеттик сатып алуулардын ишине көз салган жана жөнгө салган калктын жоопкерчилиги жогорулап, ал кандай шартта жашай тургандыгын өзү чечет. Бул курал менен жарандык коом өлкөнүн экономикалык саясатына салым кошот. Албетте, коррупцияны толугу менен жок кылуу мүмкүн эмес, бирок коррупциялык тобокелдиктерди азайтуу - сатып алууларды көзөмөлдөгөндөрдүн алдыга койгон максаты. Мониторинг кылгандар аудитор болбосо дагы, сатып алуулар боюнча көндүмдөргө жана билимге ээ болбосо дагы, алар мамлекеттик сатып алуулардын натыйжалуулугун жогорулатууда маанилүү ролду ойношот. Бул идеялардын көпчүлүгү өкмөттүк иликтөөлөр эмес, жарандык коомдон же журналисттерден келип чыгат. Бирок, бактыга жараша, акыркы жылдары жарандар сатып алууларды көзөмөлдөөгө көбүрөөк көңүл буруп жатышат. Алар акчаларынын ачык, калыс жана натыйжалуу сарпталышын камсыздоону каалашат. Маалымат жеткиликтүү болгондо, көп нерсени жетүүгө мүмкүн, буга дүйнө жүзү боюнча жарандардын жана жарандык коомдордун жетегинде сатып алууларды көзөмөлдөөчү уюмдарынын көбөйүшү күбө. Бирок «сатып алууларды көзөмөлдөө» деген эмне? Кантип муну жакшыраак технология жана маалыматка жетүү аркылуу натыйжалуу кылса болот? Жарандарды келишимдерди кароого эмне түрткү берет? "Сатып алууларга мониторинг жүргүзүү" ыкмалары ушунчалык көп жана алардын бардыгы туура, анткени алар ар кандай контексттерде, максаттарда жана методдордо иштешет. Дүйнөдөгү белгилүү методологиялардын ичинен «Жарандык коомдун сатып алууларга мониторинг жүргүзүү инструменти» колдонулат. Бул эл аралык деңгээлде кеңири колдонулган курал жана сатып алуулардын ар бир этабында кызыл желектерди аныктоого таянат. Кызыл желектер - бул мүмкүн болгон кемчиликтердин, мыйзам бузуулардын же коррупциянын белгилери. Кызыл желекти аныктоо сөзсүз түрдө мыйзам бузуунун же коррупциялык иш-аракеттердин болушун билдирбейт, тескерисинче, мындай көрүнүштөрдүн болушу мүмкүн экендигин кошумчалаш керек. Кээде кызыл желек коррупция жөнүндө эмес, адамдык же техникалык катачылыктардан улам келип чыгышы мүмкүн. Демек, мониторинг жүргүзүүчүлөр үчүн кызыл желектерди кантип аныктоону гана эмес, аларды терең талдоо үчүн көрүлө турган чараларды, анын ичинде мамлекеттик сатып алуулар жаатындагы көзөмөлдөө жана контролдоо үчүн жооптуу органдарга кабарлоо, анти-тергөө иштерин текшерүү маанилүү, атаандаштык практикасы, кызыкчылыктардын кагылышуусу, коррупция ж.б. [2]. Мониторинг ишин жүргүзүү үчүн мамлекеттик сатып алуулар процесси 4 негизги этапка бөлүнөт: Сатып алуулар документтерин иштеп чыгуунун жана пландаштыруунун этабы; Сатып алуулар жол-жобосун баштоо баскычы; Сунуштарды баалоо жана келишим түзүү баскычы; Келишимдин аткарылышынын жана мониторингинин этабы. Ар бир этапта, кызыл желек инструментин жетектөөчү жарандык коомдун жумушчу тобунун мүчөсү тез арада мамлекеттик сатып алуулардын жол-жоболорун бузган тендерлерге сигнал бере алат. Келишим түзүү процесстериндеги мүмкүн болгон мыйзам бузууларды же натыйжасыздыктарды аныктоого жардам бере турган тобокелдик көрсөткүчтөрү, мисалы: кыска тендердик мөөнөттөр; соодагерлердин аз саны; конкурстук негизде түзүлгөн келишимдердин төмөн пайызы; өзгөртүлгөн келишимдердин жогорку пайызы; берилген сумма менен келишимдин акыркы суммасынын ортосунда чоң айырмачылыктар. Бул куралды биз аналог катары колдонсок болот. Жана демократиялык институттун деңгээлин, коррупциянын деңгээлин, ой жүгүртүү маданиятын ж.б. эске алып биз мамлекеттик сатып алууларда ушул коомдук мониторинг тутумун адаптациялай алабыз. Тутум өзү бир нече фундаменталдык компоненттердин негизинде курулган: Сатып алууларга көзөмөл жүргүзүү боюнча колдонмо (A Procurement Monitoring Guide) - колдонуучуга соттук-медициналык экспертизанын жана кызыл желектердин жардамы менен, коррупциялык тобокелдикке жол ачып, сатып алуулардын жол-жоболорун көзөмөлдөөчү деталдуу схеманы берет. Өлкөлүк-диверсификациялык принциптери (The Country-specific Monitoring Guides) - "Көзөмөлдөө боюнча колдонмону" мамлекеттик сатып алуулар тутумдарынын улуттук өзгөчөлүктөрү менен байланыштырууга мүмкүндүк берет. Мониторинг боюнча жардамчысы (The Monitoring Assistant) - интерактивдүү текшерүү тизмеси, коррупциялык тобокелдиктин «кызыл желектерин»(сигналдарын) табууну жеңилдетет. Көмөкчү материалдар (The Links Pages) - сатып алуулардын мониторингин колдоо үчүн кошумча ресурстардын жыйнагы. Окутуу мейкиндиги (The Learning Community) - кошумча интерактивдүү окутуу мейкиндиги, анда активдүү колдонуучулар (CSPM) инструментти өркүндөтүү боюнча сын-пикирлерин калтырып, коррупциялык сатып алууларды табуу тажрыйбасы менен бөлүшө алышат. Интерактивдүү окутуу курсу (The Online Training) - сатып алууларга мониторинг жүргүзүүдө куралды (CSPM) практикалык колдонууга үйрөтүү. Америкалык моделди колдонуунун артыкчылыктары - ийкемдүүлүк жана модулдуулук. Ал мониторинг жана контролдоо процесстерин түзүүнүн тутумдуу логикасын гана чагылдырбастан, колдонуучуга коррупциялык сатып алууларды издөө үчүн структуралаштырылган курал менен камсыз кылат. Бул процессте репрессия жана куугунтуктоо коркунучу бар экендигин эске алганда, Кыргызстанда жарандык коомдун өкүлү эч кандай мыйзам бузуу таппаган жерге жашыл желек орнотуп белги бергенде, "жашыл желек" тутумун колдонуу коопсуз болмок. Биздин республикада мамлекеттик органдардын коррупциянын деңгээли кыйла жогору болгондуктан, кызыл желектерди колдонуунун түздөн-түз тутуму ар дайым чыр-чатактарга жана чыңалууга алып келет. Кызыл желектери бар ачык жана сынчыл жарандык коомдун өкүлдөрү куугунтукталып, аларды мониторинг процессине мындан ары катышуудан баш тарттырабыз деп коркутушат. Мындай коркутуу аракеттери жөнүндө тез арада тиешелүү улуттук органдарга билдирүү керек болот, бул жарандар үчүн анчалык деле жагымдуу эмес. Улуттук бийлик органдарынын чечимдерине таасир этүү жана коррупциялык көрүнүштөрдүн алдын алуу жана жарандардын сөз эркиндигине жана жалпыга маалымдоо каражаттарына болгон укуктарынын сакталышын камсыз кылуу мүмкүнчүлүктөрү көбүрөөк болсо дагы, биздин өлкөдө алардын коррупциялык схемаларга тартылып кетпешине эч кандай кепилдик жок. Мониторинг процессине катышкан адамдардын же уюмдардын фамилияларын толук купуялуулукта сактоо керек, алар берген маалыматтар отчетто жалпысынан жазылат, б.а. "Жарандык коомдун, өлкөнүн өкүлдөрү көз карашы боюнча ...”. Өкмөттүн катышуусу жана катышуучулардын тизмеси бийлик менен бөлүшүлбөйт. Жана бул процессте массалык маалымдоо каражаттары активдүү катышуусу керек. Жыйынтыктап айтканда, жарандык коом институттарын тартуу жана мамлекеттик жана муниципалдык кызмат көрсөтүүлөрдү башкарууда жарандардын кызыкчылыктарын эске алуу жана алардын сапатын жогорулатуу боюнча иштердин артыкчылыктары төмөнкүлөрдү камтыйт деп айта алабыз: Кызмат көрсөтүүчү мамлекеттик жана муниципалдык органдар үчүн: жарандык сектордон келип түшкөн даттануулардын, талаш-тартыштардын пайыздык кыскаруусу (коомдук угуулар, консультациялар ж.б. мыйзамдарды сактабоо менен байланышкан), буга байланыштуу, аларды кароого жумшалган үнөмдөлгөн убакытты даттанууларга жана талаш-тартыштарга байланыштуу болбогон кыйла маанилүү көйгөйлөрдү жана милдеттерди чечүүгө жумшоого болот; алардын ишмердүүлүгүнө, дегеле кызмат көрсөтүү жаатындагы терс сыноолордун пайыздык төмөндөшү; жарандык коом тарабынан кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын баалоо ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын аларды көрсөтүүдө жоопкерчилигине таасир этет. Жарандык сектор үчүн: мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө калктын маалымдуулугун кыйла жакшыртуу; жарандык коомдун өкүлдөрүнүн мамлекеттик сектордо кабыл алынган чечимдерге, ошондой эле көрсөтүлгөн кызматтардын натыйжаларына канааттануу деңгээлинин пайыздык өсүшү; моралдык чыгымдарды азайтуу. Ошентип, жарандык коом институтун түзүп, биз мамлекеттик сатып алуулардын мониторингинин жана көзөмөлүнүн натыйжасыздыгы жана бөлүнүп-жарылуу көйгөйүн чечебиз. Кыргызстанда дагы деле коомдук көзөмөл жок. Бул процессти түшүнгүсү келген адамдар, жөнөкөй адамга түшүнүү кыйын болгонуна карабастан, жардамга кайда кайрыларын билишпейт. Ал эми коомдук бирикмелер жана активисттер бардык процесстерди жөн гана көзөмөлгө ала алышпайт. Жарандар мамлекеттик сатып алуулардын жол-жобосуна жана ага көзөмөл жүргүзүүнүн натыйжалуулугуна ишенишпейт. Мындан тышкары, сатып алуулар үчүн жооптуу министрликтер менен ведомстволор өзүлөрүнүн жана башкалардын каталарынан сабак алышпайт, бул тармакта коррупциянын жана адилетсиз атаандаштыктын колун бошотушат. Колдонулган адабияттардын тизмеси: 1. Долотбакова А.К. Кыргыз Республикасында мамлекеттик сатып алуулар процессин илимий изилдөө иштерин күчөтүү жана күчөтүү жөнүндө. - [Электрондук ресурс]: https://www.pplo.kg/repository/26/ 2. Мамлекеттик сатып алууларга мониторинг жүргүзүү боюнча колдонмо: жарандык коом үчүн курал. - [Электрондук ресурс]: http://viitorul.org/files/achiztii%20publice/Ghid%20Achizitii%20Societate%20Civila%20%202017%20-%20RUS.pdf
Орумбаев Темирлан Азаматулы
235 | 0
Иммитациялык моделдөө жүргүнчүлөрдүн агымын божомолдоонун ыкмасы катары
Орумбаев Темирлан Азаматулы “Ресурстарды үнөмдөө өндүрүштүк логистикасы " Казак-Герман Университети (DKU) Илимий жетекчиси - Кегенбеков Ж.К., Т.и.д., доцент, Казак-Герман Университети (DKU) Аннотация Иммитациялык моделдөө ыкмасы процесстерди чындыгында кандай болоорун сүрөттөгөн моделдерди курууга мүмкүндүк берет. Мындай моделде окуялардын агымдары жана аткаруу убактысы менен бир окуя үчүн же бир нече сыноолор үчүн эксперимент жүргүзсө болот. Анын учурунда натыйжалар жазылып, тиешелүү тыянактар чыгарылышы мүмкүн. Анализдөө ыкмаларын колдонуу менен изилдөө кыйынга турган массалык тейлөө тутумдарга (МТТ) тутумдардын чоң классы кирет. Бул иштин максаты - иммитациялык моделдөө аркылуу жүргүнчүлөрдүн агымын божомолдоочу көрсөткүчтөрдү алуу мүмкүнчүлүгү. Максатка жетүү үчүн төмөнкү милдеттер коюлган: иммитациялык моделдөө тутумун изилдөө; моделди курууга туура келген программалык продуктту тандоо; коомдук транспорт чөйрөсүндөгү учурдагы абалын талдоо. Белгилүү бир окуялар МТТнин бир абалдан экинчи абалга өтүшүнө - арыздардын келип түшүүсү жана аларды аткаруу таасир этет. Окуялардын агымы биринин артынан экинчиси кокустан келип чыккан кокустуктардын пайда болушунун ырааттуулугунан келип чыгат. Көпчүлүк учурда, бүтүндөй тутумдун иш-аракеттери бир эмес, бир нече окуялардын агымы менен аныкталат. Ачкыч сөздөр: логистика, моделдөө, жүргүнчүлөрдүн агымы, коомдук транспорт, транспорттук тутум. Транспорттук тутум жыл сайын туруксуз факторлордун таасири астында өнүгүп турат, бул коомдук транспорттун иштөө чөйрөсүнө сөзсүз таасирин тийгизет. Шаардын дагы, жеке ишканалардын дагы коомдук транспорт жана транспорттук тармактар жаатында негизги милдети - жеткиликтүү, ишенимдүү, туруктуу жана ыңгайлуу жүргүнчүлөрдү ташуу кызматын түзүү жана камсыз кылуу. Учурда жүргүнчүлөрдү ташууну уюштуруунун көрсөткүчү анчалык деле жакшы эмес, атүгүл аны жаман деп айтууга болот. Ташууну пландаштырууда көйгөйлүү кырдаалдар төмөнкү факторлор менен байланыштуу [1, 25 б.]: транспорт каражаттарынын иштөө графигин белгилөө менен; маршруттарды талдоо жана түздөө менен; сапар учурунда жана аларды башка унаага которуу учурунда жүргүнчүлөрдү тейлөө боюнча иш менен; тарифтерди белгилөө менен; чектелген сандагы унаа каражаттары жана башкалар менен. Жогоруда айтылган көйгөйлөрдүн бардыгы тенденцияларды изилдөө жана жүргүнчүлөрдүн агымын түзүү, ошондой эле жүргүнчүлөрдүн агымынын божомолдоо менен кыйыр түрдө байланыштуу эмес. Жүргүнчүлөрдүн агымын моделдөө жана божомолдоо көбүнчө кийинкилерди камтыйт [2, 102 б.]: статистикалык маалыматтарды чогултуу жана маркетингдик изилдөө; жүргүнчүлөр агымынын пайда болушуна жана өзгөрүшүнө таасир этиши мүмкүн болгон параметрлерди изилдөө; транспорттун бардык түрлөрүндө жакынкы жана узак мөөнөттөгү транспортко болгон талапты жана жүргүнчүлөрдүн жүрүм-турумун болжолдоо; перспективдүү жүргүнчүлөр агымын негиздөө жана эсептөө; алынган натыйжаларды талдоо жана көйгөйлөрдү чечүү идеялары. Кайсы гана шаардын болбосун администрациясы ушул маршруттардагы жүргүнчүлөрдү ташуунун көрсөткүчтөрүн эске албай, кырдаалды талдабай туруп, айрым каттамдарды жоюуга аракет кылган жана кыла берет. Шаардык администрациянын мындай шашылыш чечими шаар тургундарынын нааразычылыгын жараткан: жокко чыгарылган каттамдардын башкалары жок болгондуктан, жетиш үчүн бир нече унааларды алмаштыруу болгон муктаждык пайда болуп, жүргүнчүлөрдүн жол кире чыгымын көтөрүп жатат. Андан кийин, алар кайрадан ушул каттамдарды баштоого аргасыз болушат, биздин администрация бул ийгиликсиз аракеттен канча ресурстарды жоготконун элестетүү кыйын [3, 113 б.]. Бирок бардык өзгөрүүлөр, күчүнө кирерден мурун, шаардын транспорттук түйүнүнүн моделин окшоштура алган иммитациялык чөйрөдө текшерилет деп ойлосок, анда кандайдыр бир каттам жокко чыгарылса, анын кесепеттерин алдын-ала билип алмакпыз. Эгерде биз башында коомдук транспортко күн сайын муктаж болгон адамдардын санын билген болсок, анда керексиз маршруттарды жокко чыгарып же керектүүлөрүн кошуп, маршруттарды алдын-ала бөлүп алса болот эле. AnyLogic программасы объектке багытталган тутумга негизделген. Комплекстүү тутумдарды түшүнүүгө карата мындай ыкма бүгүнкү күндө маалыматтын татаалдыгын башкаруунун эң мыкты ыкмаларынын бири болуп саналат, бул теория татаал системанын түзүлүшүн жөнөкөй жана табигый жол менен көрсөтүүгө жана өздөштүрүүгө мүмкүнчүлүк берет [5]. Аткарылган иштин натыйжасы - керектүү варианттарга оңой эле көнүп кете турган "ийкемдүү" модель. Модель - жүргүнчүлөрдү ташуунун көрсөткүчтөрү боюнча божомол, анда транспорттун жана жөө жүргүнчүлөрдүн кыймылын жөнгө салууга болот. Бул модель көптөгөн параметрлерди жөндөө мүмкүнчүлүгүнө ээ, бул керектүү кырдаал үчүн маанини тандап алууга мүмкүндүк берет. Кийинки параметрлерди өзгөртүүгө мүмкүн: бир сааттын ичинде маршрут боюнча өтө турган автобустардын саны; автобустардын сыйымдуулугу; габариттер жана ылдамдык; жөө жүргүнчүлөрдүн саны; жөө жүргүнчүлөрдүн кыймылы, ылдамдыгы жана башка параметрлер. Шаарда транспорттук кырдаал көбүнчө көйгөйлүү аймагы, анткени коомдук жана жеке транспорттун саны көп. Натыйжада унаа тыгыны тез-тез болуп турат. Ошондой эле, бул аймакта темир жол бекети, бир нече соода борборлору бар. Бул факт жүргүнчүлөрдүн агымы көптүгүнөн кабар берет. Иштин негизинде үч режимде иштеген моделди курууга болот. Бул иште жөө жүргүнчүлөрдүн кыймылын жалпы учурун ээн маалыматтар менен карайбыз, аялдаманын иш жүгүнүн графигин түзөбүз. Жүргүнчүлөр агымынын көрсөткүчтөрүнүн божомолун жасайбыз. Кирип келе жаткан жөө жүргүнчүлөрдүн жана автоунаалардын санын жөнгө сала алабыз. Мындай иммитациялык модель коомдук транспорттун иштешин гана эмес, жүргүнчүлөрдүн агымын божомолдоого мүмкүнчүлүк берет, аны биз берилген параметрлердин негизинде алабыз. Шаардык транспорттун ишин уюштурууга эмне жардам берет. Келечекте, курулган моделдин негизинде шаарды толугу менен изилдөө мүмкүн. Шаарда төмөнкү параметрлерди өзгөртүүгө болот: светофорлорду жок кылуу жана кошуу, алардын ар кандай режимде иштөөсүн көбөйтүү же азайтуу; жолдорду аяктоо же унаа токтотууга тыюу салуу жолу менен, унаа тыгыны көп болгон жолдорду кеңейтүү; коомдук транспорттун ишин жолго коюу жана жүргүнчүлөрдүн агымын көбөйтүү максатында аялдамаларды, жөө адамдар өтүүчү жерлерди которуу; ар бир каттамда автобустарды белгилүү бир сааттарда кайра бөлүштүрүү; зарылчылык болсо, маршрутту толугу менен жок кылуу; кошумча аялдамалардын, көчөлөрдүн, өткөөлдөрдүн курулушу жана башка көптөгөн нерселер, ошондой эле жашоодогу кайтарылгыс терс кесепеттерден коркпостон бардык мүмкүн болгон кесепеттер изилдениши жана текшерилиши мүмкүн. Ошентип, келечекте, тиешелүү статистикалык маалыматтардын болушу менен, алар чыныгы кырдаалдын моделин түзүү жана шаардын транспорт тутумундагы айрым терс көрүнүштөрдү оңдоо үчүн колдонулушу мүмкүн. Ар бир жеке транспорттук түйүн үчүн жүргүнчүлөрдү ташуунун маанисин билсек, автобустарды каттамдар боюнча бөлүштүрүп, керек болсо кошуп же алып салса болот, ошону менен шаарга киреше көбөйүп, жоготуулар азаят. Библиографиялык тизме 1. Аррак, А. О. Социально-экономическая эффективность пассажирских перевозок / А. О. Аррак. – Таллинн: 1982 г. - 200 c. 2. Артынов, А. П. Автоматизация процессов планирования и управления транспортными системами / А. П. Артынов, В. В. Скалецкий. – М.: Наука, 1981. - 272 с. 3. Алиев, А.С. Моделирование транспортных потоков в крупном городе с применением к московской агломерации / А. С. Алиев, А. И. Стрельников, В. А. Швецов, Ю. З. Шершевский // Автоматика и телемеханика. — 2005. —№11. –С.113-125. 4. Кобелев, Н. Б. Основы имитационного моделирования сложных экономических систем: учебное пособие / Н. Б. Кобелев. – М.: Дело, 2003. — 336 с. 5. Сайт разработчика программного обеспечения AnyLogic // https://www.anylogic.ru/ (был доступен 8 января 2021 года).
Нурбаева Дамиля Камбаровна
291 | 0
SAP ERP программасын транспорттук-логистикалык кластерлердин алкагында колдонуу
2-курстун магистранты,Казак-Герман университети"Логистика" кафедрасы,Илимий жетекчиси - Кегенбеков Жандос Кадырхановичт.и.к.., доцентИнжиниринг жана маалыматтык технологиялар факультетинин деканы Транспорттук потенциалды модернизациялоонун жана өнүктүрүүнүн натыйжалуу жолдорунун бири - транспорттук-логистикалык кластерлерди түзүү жана өнүктүрүү. Транспорттук-логистикалык кластер жүктөрдү жана жүргүнчүлөрдү сактоого, коштоп жүрүүгө жана жеткирүүгө адистешкен географиялык жактан локалдашкан өз ара байланышкан компаниялардын жана уюмдардын комплекси катары аныкталат. Кластердин иштешинин эң маанилүү бөлүгү маалымат агымдары болуп саналат, ага маалыматтарды чогултуу жана каттоо, маалыматтарды иштеп чыгуу жана берүү, маалыматтарды сактоо, коргоо жана талдоо кирет. Заманбап маалыматтык технологияларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу азыркы учурда транспорттук логистиканын актуалдуу милдеттеринин бири болуп саналат. Ачкыч сөздөр: кластер, SAP-ERP, логистикалык борбор. Биринчи жолу кластер түшүнүгү 80-жылдары белгилүү экономист Майкл Портердин эмгектеринде пайда болгон. Транспорттук-логистикалык кластерлер (ТЛК) - бул кластерлердин аралаш түрлөрүнүн бири, бул инфраструктуранын жана камтыйт, жана жүктөрдү жана жүргүнчүлөрдү сактоого, коштоп жүрүүгө жана жеткирүүгө адистешкен компаниялардын комплексин камтыйт. Транспорттук-логистикалык кластерлер олуттуу транзиттик потенциалы бар аймактарда өнүгүп келе жатат. Кластердин өзөгүнө кирген элементтер негизги ишмердүүлүктү жүзөгө ашырышат жана ага 3PL провайдерлери, 4PL провайдерлери, мультимодалдык жана интермодалдык транспорттук операторлор, ири жүк ташуучу жана темир жол компаниялары, авиакомпаниялар кириши мүмкүн. Кластердин тейлөө объектилери - бул талап кылынган объектилер, бирок алардын иш-чаралары "өзөктөгү" объектилердин иштешине түздөн-түз байланышпаган. Тейлөө объектилерине кластердин тейлөө функцияларын жүзөгө ашыруучу ишканалар кириши мүмкүн, б.а. маалыматтык, сатуу, оңдоо ж.б. Мындан тышкары, тейлөө объектилерине кластердин каржы борбору кирет, б.а. кластердик ишканалардын ишин каржылоо кылган банктык түзүм [1]. Ошондой эле, алардын курамына товардык жана бажы кампалары, экспедиторлор, бажы брокерлери кирет. Кластердин бири-бирин толуктап турган элементтерине илимий-изилдөө институттар жана билим берүү мекемелер камтылат. Көмөкчү объектилерге консультациялык ишканалар, сатуучулар, дистрибьюторлор, компаниялар, лицензиялоочу жана сертификациялоочу органдар кирет. Көмөкчү элементтердин өзгөчөлүгү алардын TЛКнын толук кандуу иштеши үчүн зарылчылыгы жок. Кластердин ишин оптималдаштыруу максатында жарнамалык, маркетингдик жана маалыматтык кызматтардын функциялары аутсорсингге өтүү кыйла пайдалуу болот. Кластердин иштешинин эң маанилүү бөлүгү болуп маалымат агымдары болуп саналат, ага маалыматтарды иштеп чыгуу жана берүү, маалыматты сактоо, коргоо жана талдоо кирет. Документтердин жүгүртүлүшүн тездетүү, каттоонун сапатын жогорулатуу, товарлардын үзгүлтүксүз кыймылын камсыздоо маселелерин чечүүгө маалыматтык процесстерди автоматташтыруу аркылуу болот. Бүгүнкү күндө маалыматтарды алмашуу боюнча ар кандай электрондук тутумдары кеңири колдонулуп жатат. Заманбап маалыматтык технологияларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу азыркы учурда транспорттук логистиканын актуалдуу милдеттеринин бири болуп саналат. Кластердин өнүгүшүнүн бир мүмкүнчүлүгү SAP ERP программасын колдонуу болот. ERP тутуму (Enterprise Resource Planning) маанилүү маалыматтарды сактоо жана иштетүү үчүн керек, ансыз компаниянын иштеши мүмкүн эмес. TЛК ичинде колдонулган SAP ERP программасы тышкы жана ички ресурстарды башкарууга мүмкүнчүлүк берет. SAP концерни Германияда 1972-жылы негизделген. Учурда ал программалык камсыздоону иштеп чыгуу боюнча дүйнөдөгү эң ири компаниялардын бири. Компания өзүнүн ишинин башталышынан тартып эле бухгалтердик эсепти, каржылык операцияларды жана продукцияны өндүрүү боюнча буйруктарды камтыган ишканалардын ичиндеги башкаруу процесстерин автоматташтыруу менен алектенип келет. Убакыттын өтүшү менен тутумдун модулдарынын арасында персоналды башкаруу жана кампаларды башкаруу пайда болду. Модулдар жөнүндө кененирээк маалымат 2-таблицада келтирилген. Учурда SAP өзүнчө бизнес-функциялардын чегинде логикалык байланышкан операциялардын (транзакциялардын) топторунан турат. 2-таблица. SAP программасынын функционалдык багыттары Модуль Модулдун функциясын сүрөттөө MM сатып алуу Материалдык агымдарды башкаруу. Сатып алууга табыштамаларды кабыл алуу. PP Өндүрүү Дискреттик же үзгүлтүксүз айлампа өндүрүштү пландоо FIandCO Көз салуу Каржылоону жана башкаруучу эсепти көзөмөлгө алуу. Пайда, чыгым жана кирешелерди талдоо NSM Адамдар Персоналды жалдоо, эмгек акы төлөө EWM Сактоо Кампаны башкаруу CS Кызмат көрсөтүү Кызмат көрсөтүү циклин башкаруу, аналитикалык отчетторду түзүү SD Sales Тутумдагы сатуу процесстери, комплектациялоо, жеткирүү Маалымат булагы [2] SAP ERP - бул компаниянын процесстерин жүргүзүүгө жана оптималдаштырууга мүмкүндүк берген ишканалык ресурстарды пландаштыруу тутуму. SAP ERPнин негизги тиркемелери – логисти ка, адамдык ресурстар жана каржы. 1-сүрөттө SAP программасында сатуу тутумунун уюштуруу деңгээлдери жана материалдарды башкаруу түзүмү көрсөтүлгөн. 1 сүрөт SAP ERPдеги материалдык агымдарды башкаруунун түзүмүМаалымат булагы [3] Кардар, Globalbike бул схемада мандат - бул тутумдагы көз карандысыз бирдик. Системанын калган бөлүмдөрү тутумдун баланстык бирдиктери болот. Баланстык бирдик юридикалык жактан көз карандысыз эсеп бирдигин билдирет, ал үчүн ченемдик отчеттуулуктун толук топтомун түзүүгө мүмкүн болгон минималдуу бирдик болуп саналат. SAP ERP программасын орнотуунун белгилүү бир артыкчылыктары жана кемчиликтери бар, алар 3-таблицада көрсөтүлгөн. ERP-тутумундагыдай эле, бул программалык камсыздоо компаниянын кеңейүү жана өсүү мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен көптөгөн процесстерди камтыганга мүмкүнчүлүгү бар. Таблица 3. Транспорттук-логистикалык кластерлердин алкагында SAP ERP программасын ишке ашыруу үчүн SWOT-анализ Күчтүү жактары: Алсыз жактары: тутумдун ийкемдүүлүгүкөп тилдүү интерфейсадамдын катасын азайтканири компаниялардын арасында ишке ашыруу тажрыйбасыжеткирүүчүнүн ишенимдүүлүгү оң натыйжаларга жетишүүнүн узак мөөнөттүү мүнөзүпрограммалык камсыздоонун наркытуруктуу техникалык колдоо талабыобъектилердин ортосундагы байланыштын көп болушунан улам тутумдун татаалдыгы Мүмкүнчүлүктөр: Потенциалдуу тобокелдиктер: процесстерди оптималдаштырууиштин бардык этаптарында кластер элементтеринин ортосундагы тыгыз кызматташтык тутумду кластердик деңгээлде ишке ашыруу тажрыйбасынын жоктугумаалымат коопсуздугу,орнотуунун жана сыноонун узак процессиишке ашырууга чыгымдардын жогорку деңгээлинатыйжасыз долбоорду башкаруу Маалымат булагы: [3] негизинде автору түзгөн Карева И.Н. "SAP жана Oracle ERP тутумдарынын салыштырмалуу мүнөздөмөлөрү" макаласында SAP тутумунун ийкемдүүлүгү ошол эле учурда артыкчылык жана кемчилик болуп калаарын белгилейт. SWOT-анализден кийин SAP ERP тутумун транспорттук-логистикалык кластерге киргизүү боюнча сунуштарды өзүнчө белгилеп кетүү керек. SAP тутумун транспорттук-логистикалык кластерде колдонуунун негизги максаты бул бизнес процесстерин өркүндөтүү болот. SAP программалык камсыздоону ишке ашыргандан кийин транспорттук-логистикалык кластердин сунушталган иерархиясы 2-сүрөттө келтирилген. Кластердин өзү мандат деп эсептелет, ал эми анын түзүмдүк элементтери баланстык бирдиктери болот. 2-сүрөт. SAP ERP ишке ашырылгандан кийин TЛКнын уюштуруу түзүмү.[4] негизинде автор тарабынан түзүлдү. Тутумду ишке ашыруу процесси кыйла татаал жана узак процесс болот. Программалык камсыздоону ишке ашыруу процессин 4-таблицада көрсөтүлгөн бир нече этапка бөлүү сунушталат. Так убакыты транспорттук-логистикалык кластердин катышуучуларынан көз каранды болот жана толук өтүү бир нече жылга созулушу мүмкүн. 4-таблица Транспорттук-логистикалык кластерде SAP ERP программасын ишке ашыруунун этаптары. Этаптын аталышы Этаптын сүрөттөлүшү даярдануу этабы кардардын мурунку иш-аракеттерин изилдөө жеткирүүчү менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү кластердин ишин жакшыртуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу жана бекитүү келишим түзүү жеткирүүчү жана кардар кластердик иштин өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен берилген чечимдерге байланыштуу бир чечимге келишет программаны орнотуу камсыздоочу SAP программасы менен камсыз кылат кызматкерлерди окутуу кызматкерлерди практика жүзүндө программа менен иштөөгө үйрөтүү кызмат көрсөтүү сатуудан кийинки келишимде көрсөтүлгөн кызматтарды аткаргандан кийин техникалык тейлөөнү камтыйт [4] негизинде автор тарабынан түзүлдү. Кызматкерлерди окутуу баскычына өзгөчө көңүл буруу керек. Этапта теориялык сабактар жана окутуу үчүн керектүү окуу материалдары, ошондой эле программа менен иштөө практикасы камтылышы керек. Кластер элементтерин кызматкерлердин кызматтык милдеттерине ылайык окутууну уюштуруу зарылдыгында кыйынчылыктар келип чыгышы мүмкүн. Мындан тышкары, кластердин күнүмдүк ишинде SAP ERP тутумун колдонуу теориялык жана практикалык курсту ийгиликтүү өздөштүргөндөн кийин дагы адаптациялоону талап кылат. SAPтын негиздөөчүлөрүнүн бири Клаус Шира өзүнүн кардарларды окутуу тажрыйбасы жөнүндө мындай деди: “Мен жыйырма шакиртимдин кетирген каталарынан улам, кыска убакыттын ичинде эч качан мынчалык көп нерсени үйрөнгөн эмесмин. Жалгыз иштеп эч качан мынчалык көп ката кетирбейсиң”[4]. Акыркы жылдары маалыматтык-коммуникациялык технологиялардын ТЛКнын өнүгүү мүмкүнчүлүгүнө таасири өсүүдө. Заманбап маалыматтык технологияларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу учурда логистиканын актуалдуу маселелеринин бири болуп саналат. ERP тутумун колдонуудан эң чоң натыйжага бардык кластер мүчөлөрү бирдей маалымат мейкиндигинде болгон шартта жетишүүгө болот. Транспорттук-логистикалык кластерде колдонулган SAP тутуму бир эле учурда бардык катышуучуларга маалымат берет. Библиографический список Прокофьева Т., Клименко В. Методологические аспекты построения кластерной модели в транспортно-логистической инфраструктуре региона // Логистика и управление цепями поставок. – 2011. – № 6 // http://www.lscm.ru/index.php/ru/po-godam/item/1122 (был доступен 20 апреля 2020 года) Юдина С. Кузнецова М. Практика внедрения информационных систем управления в зарубежных компаниях// Молодой ученый. – 2017. – № 13. – С.418-421. Карева И. Сравнительная характеристика ERP систем SAP и Oracle//Молодой ученый. – 2014. – № 20. – С. 279-281. Официальный сайт компании SAP https://www.sap.com/corporate/en/company.htmlм (был доступен 19.04.2020)
Студенттердин илимий-изилдөө иштери
Жээнкулова Азиза
Эссе
39 | 0
Кантип логист адистигин тандадым?
Саламатсызбы, менин атым Азиза Жээнкулова, мен 17 жаштамын. Мен Кыргыз-Германия Техникалык Институтунун студентимин.Көпкө чейин 9-класстан баштап биринен экинчисине кайсы адистикти тандап алууну чече алган жокмун.Мен да андай кылгым келген жок. салон, бирок мага тажрыйба керек болчу, мен тажрыйба топтоп, мындан аркы жолумда мык кармоочу катары уланта берүүнү чечтим, кантип жана эмнеге жетем деп көпкө ойлондум, анан олуттуу ойлонуу керек деп чечтим. Окуу жана келечектеги жолуңуз жөнүндө. Мен Бишкектен ар кандай адистиктер боюнча билим ала турган университеттерди издей баштадым, бирок чындыгында каалаган нерсемди таба алган жокмун, чет өлкөлөрдөн университет издей баштадым, интервьюга бардым, бирок тилекке каршы үй -бүлөлүк себептерден улам учуп кете албадым. , Мен муну кылгым келбейт. Жайында досум мага аны менен КМТУнун факультетине Исхак Раззаковго жана "логист" адистигин тандоону сунуштады. Мен ойлонуп, кирем деп чечтим. кесипти үйрөндүм, мага абдан жакты. Мен өзүм үчүн бир нече пункттарды бөлүп көрсөттүм: 1) Немис тилин үйрөнүү 2) жогорку акы төлөнүүчү кесип 3) суроо -талапка ээ болгон кесип 4) абдан жакшы мүмкүнчүлүктөр. Ооба, бул менин кесип тандоодогу окуям, келечекте баары болот деп ишенем мен үчүн иштеп, мен изделген адис болом.
Исаева Азима
Илимий - изилдөө иш
45 | 0 | 1
Разработка руководства по закупкам для частных дошкольных учреждений
2021 - жылы И.Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетинин "Логистика" багытынын 42 бакалавр квалификациялык иштерин жана 8 магистр магистрдик диссертацияларын ийгиликтүү жакташкан. 50 окуучунун 43ү "эң жакшы", 7си "жакшы" деген баа алышты. Сатып алуулар логистикасы студенттери аналитикалык, изилдөө жана практикада колдоно турган тармактарда мыкты квалификациялык иштерин жана магистрдик диссертацияларды жазышкан. Биз вебсайтыбыздын баракчасында студенттерибиздин эң актуалдуу чыгармаларын тынымсыз жарыялап турабыз. Чоң жана орто бизнестин өкүлдөрү сатып алуу ишмердүүлүгүндө дайыма мамлекеттик сатып алуулардын принциптерин жана жол-жоболорун шайкеш келтирип, колдонушат. Иллюстрациялык мисал катары студент Азима Исаеванын "Рухий-Мурас" жеке ишканасын мисалында мектепке чейинки мекемелер үчүн сатып алуулар боюнча колдонмону иштеп чыгарган. Абстракт. Жаш муундун ден соолугун жана өнүгүүсүн коргоо мамлекеттин жана коомдун эң маанилүү стратегиялык милдети болуп саналат, анткени чоң кишинин ден соолугунун жана моралдык сапатынын пайдубалы так балалыкта түптөлөт. Заманбап дүйнөдө, сапат стандартына жооп бербеген, арзан баада жана коопсуз болбогон көп сандагы товарлар жана кызматтар, мында балдардын ден соолугуна өзгөчө өзгөчө коркунуч жаратат. Билим берүү уюмдарында кооптуу товарлардын болушунун дагы бир жалпы себеби - сатып алуучу уюмдардын кызматкерлери, анын ичинде тендердик комиссиялар, сатып алуу бөлүмдөрү, товарлардын экологиялык мүнөздөмөлөрү боюнча жетиштүү түшүнүккө ээ болбогондугу жана сүрөттөлгөн тобокелдиктерди эске албастан тандоо жасашат. Биринчи бөлүмдө мен сатып алуу секторунун жалпы түшүнүктөрүн жана мектепке чейинки жеке мекемелер үчүн берилген товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн коопсуздугуна карата жалпы талаптарды карап чыктым. Мен ошондой эле товарларды кантип эффективдүү сатып алууну, кандай техникалык, санитардык, юридикалык жана мамлекеттик стандарттарга ылайык келиши керектигин көрсөттүм. Экинчи бөлүмдө мен "Тунгуч - Наристе" жеке ишканасын талдап чыктым. Мен болгон акча-каражаттардын сарпталышын, чыгымдарды жана ишкананын кирешесин эсептеп чыктым. Мен логикалык-графикалык проблемалардын дарагын куруп, ал ишкананын негизги көйгөйү эмне экенин, анын себептери менен кесепеттерин ачык көрсөткөм. Ал эми үчүнчү бөлүмдө мен "7 кадам" көрсөтмөсүн иштеп чыктым.
Акылбекова Айгерим
Эссе
88 | 0
Мен эмнеге логистиканы тандап алдым?
Логист - кыялдагы кесиппи? Бул суроого жооп берүү оной эмес анткени жаш бала логистика эмне экенин элестете албайт, ал тургай, чон кишилер дагы логист деген ким экенин билишпейт. Мен, мисалы, бул илим жөнүндө биринчи жолу 16 жашка чыкканымда уккам жана, тилекке каршы, анын маанисин толук түшүнгөн эмесмин. Мен эмне дегим келип жатат? Ар бир адам бала чагынан тартып эле чонойгондо жакшы кесипке ээ болуп, ийгиликтерге жетсем деп кыялданат эмеспи. Ошентип, ар бир адамдын башына келечектеги кесибин тандоодо маанилуу чечим кабыл алчу учур келет. Мен дагы коомго кандай пайда алып келе алам, кайсы кесипти ырахат алуу менен аркалап кете алам деп копко ойлондум. Озум табиятыман ар тараптуу адам болгондугумдан, мен кызыккан чөйрөлордү камтыган адистикти тандагым келди. Адегенде программист адистигин окуюн деп ойлоп жургом. Тайэжем мага логистика адистигин кенеш кылганынан, бул кесиптин артыкчылыктарын жана кемчиликтерин баамдап, таразалап коруп, акыры ушул чойрону тандоого тез эле чечим чыгардым. Эмнеге логистика? Анткени логистика – заман талабына жооп берген, суроо-талапка ээ болгон, келечеги кен адистик. Логистика бардык тармактарда, атүгүл күнүмдүк турмушта да талапка ээ. Мен бул кесип мага ылайыктуу деп эсептейм, себеби логистика техникалык эле эмес, ошондой эле гуманитардык илимдерге дагы тыгыз байланышы бар тармак. Мен техникалык дагы, гуманитардык дагы илимдерге шыгым бар болгондуктан, математика, информатика, география, экономика жана менеджмент сыяктуу ар кыл илимдерди окуганым мен учун ары кызыктуу, ары женил болот деп ойлойм. Азыркы учурда менин ой - санаам логистика менен байланышкан. Оз ишим мыкты билген, тажрыйбалуу логист болууга болгон аракетим жумшайм жана келечекте өзумдүн жеке менчик логистикалык борборум ачсам деген менин кыялым бар.
Абыл кызы Айдана
Эссе
217 | 0
Эмне үчүн мен логистиканы тандадым?
Саламатсыздарбы, менин атым Айдана, мен 18 жаштамын, Кыргыз-Герман техникалык институтунун студентимин. Кантип мен бул университеттин жана бул багыттагы студент болдум? Ар бир адамдын жашоосунда ушундай учур келет, жашоодогу маанилүү тандоо - кесип тандоо. Ар ким келечекте ким болорун, эмне кылуу керектигин ойлонот. Акыркы убакта бул маселе анча актуалдуу боло элек, адамзаттын өнүгүшүнө карабай, баарына жагуучу жогорку маяналуу жумуш табуу азырынча кыйын. Адамдын иши аны өмүрүнүн аягына чейин коштоп жүрөт жана мен айта алам, анын бактысынын абдан маанилүү бөлүгү. Мындай жаш куракта, келечектеги ишиңди тандоо кандай кыйын. Жүрөгүмө эмне көбүрөөк жакын экенин көп ойлондум. Өзүм жүрөгүм менен каалаган эки кесип болду: тиш дарыгери жана логист. Жана ушул убактан тур башталганга чейин мен тиш даарыгери болгум келип жүрдү, качан тур башталганда логистика чөйрөсү мага көбүрөөк кызыктуу боло баштады. Ал эми конкурстан өткөндөн кийин дагы да кызыгуум күчөдү, анткени мен бала кезимден бери саякаттоону, кандайдыр бир чоң компанияда иштөөнү, классикалык кийимде, офисте, чет элдик адамдар менен иштөөнү жана чет өлкөдө иштөөнү (иштөөнү гана эмес окууну) жана мен адамдар менен баарлашууну жакшы көрөм. Өзүңүздөр түшүнгөндөй, мен да логистика менин кесибим экенин түшүндүм, тагыраагы, тиш даарыгерине караганда жүрөгүмө жакыныраак экенин сездим. Албетте, "Логистиканы" тандадым себеби, мени бул адистер иштеген ишмердүүлүк тармагы абдан кызыктырат. Жана азыркы учурда бул кесип абдан суроо -талапка ээ. Ошондой эле, менин эжем логист болуп иштейт жана мага анын бул кесип тууралуу айткандарын угуу жана анын карьералык өсүшүн көрүү абдан жагат. Логист кесиби- келечеги бар кесиптердин бири, ар кайсы шаарларга жана өлкөлөргө барууга, ал жерде өз жөндөмдөрүңдү колдонууга жана жаңы көндүмдөрдү алууга мүмкүндүк берет. Жана албетте, университет дагы менин тандоомдо оорду бар. КГТУ И.Раззаков атындагы университет- алдыңкы университеттердин катарына кирет жана көптөгөн өлкөлөр менен кызматташат. Политехникалык университетке тапшырганыма кубанычтамын. Мен тандадым жана эч качан оюмдан кайтпайм  Мен бул жаатта бийиктиктерге жетүү үчүн болгон аракетимди жумшап, ата -энемдин жана мугалимдеримдин сыймыгы болууга даярмын. Мен өзүмө ишенем жана логист болуу- менин келечегим…!
Ниязалиев Нураалы
Эссе
183 | 0
Эмне үчүн мен логист адистигин тандадым?
Башында, түшүнбөстүккө жол бербөө үчүн жана окурманды бул эссенин автору менен тааныштыргым келет жана бул иштин толук сүрөтүн ачкым келет. Бишкек шаарынын жөнөкөй баласы Ниязалиев Нураалы бала чагында "Келечекте ким болгуң келет?"деген суроого ойноп жооп кылып, мен дүйнөнүн баатыры же президент болмокмун деген, логистика сыяктуу олуттуу жана жоопкерчиликтүү багытты тандап алат деп ойлогон эмес. Жана пайда болгон жана мүмкүн кыймылга түрткү болгон биринчи ой 10-класста келди, кесипке жана университеттин тандоосуна байланыштуу суроолор пайда болгондо. Башында кичинекей бала келечектеги бакубат жашоо үчүн кесип тандоодо чече алган эмес, бирок кандайдыр бир жол менен анын жашоосуна "логистика" деген сөз кирип кеткен. Убакыттын өтүшү менен ал бул кесипке кызыгуу көрсөтө баштады жана бара-бара бул багыттагы келечек жөнүндө ойлоно баштады. Бирок бул ойлор жөн гана ойлор бойдон калды жана ар бир адам, анын ичинде биздин башкы каарманыбыз да аларды унутуп коюшту. Кантип анда ал азыркы учурда турган жерине жетти? Июль. Мамлекеттик экзамендин жыйынтыгын билип, үч дос окуга тапшыруу үчүн жер издеп жатышат, жана көптөгөн варианттардын бири - Политех, менеджмент. Үч жолдош басып келип, И.Раззаков атындагы политехникалык университетти тандап, консультация алышат. Бир жагдайды элестетип көрүңүз, үч кишинин биринчиси бир саат мурун келет, кандайдыр бир жол менен логистика багытында КМТИнин консультанттарына жетет жана болжол менен бир саат бою бул кесиптин мааниси эмнеде экенин билет. Эки дос келгенден кийин, алар отургучка отурушат жана акырындык менен мындан аркы аракеттердин планын ойлонушат. Жана дал ушул учурда, экөөнүн алдына келген биринчи жигит логистикага баруунун сунушун ошону менен баштапкы пландарын үзгүлтүккө учуратып, муну логистика келечекте алар тандап алган багытка караганда алда канча көп дисциплиналарды жана мүмкүнчүлүктөрдү камтыгандыгы менен түшүндүрдү. Сүйлөшүү учурунда ошол эки жигиттин бири, тагыраак айтканда Нураалы, 10-класстан баштап логистика багытына кирүү ниетин эстейт. Эч ойлонбостон, муну кандайдыр бир жышаан катары карап, тобокелчиликке барууга жана тагдырын ушул татаал, бирок кызыктуу багытта сынап көрүүгө макул болот. Ошентип мен бул жерде, Политехте, экинчи үйүмдө болуп калдым. Жана бул окуя адеп-ахлакка же аң-сезимге ушунчалык толгон эмес болсо да, бирок анын өзүнүн белгилүү окуясы бар, мен бул кесипти өзүм үчүн тандап алгандан кийин, мен бул багытта эң квалификациялуу адис болууга аракет кылам деп ойлойм.
Суббач Артем
Эссе
381 | 0
Мен эмне үчүн жана кантип логист кесибин тандадым?
Саламатсыздарбы? Менин атым Артём, жашым он сегизде. Мен Кыгрыз-Герман техникалык институтунун студентимин. Мен узак убакытка чейин келечектеги кесибимди тандай албай турдум. Мен программисттен баштап, аягы логист кесиби болгон ар кандай тармактардын ортосунда тигил жак бул жак деп көп чуркап жүрдүм. Келечекте кайсы кесиптин ээси болом жана эмне менен алектенем деп мен онунчу класстан тартып ойлоно баштадым. Азыркы заманда өзүңө жаккан жана жакшы акча төлөп бере турган ишти табуу эң маанилүү. Көп адамдар өзүнүн жашоосунун аягына чейин жүрө турган жолду ыгы жок тандап алышат. Мен бул суроого өзгөчө жоопкерчилик менен кайрылууну чечтим. Келечектеги кесибимди издөө максатында интернетти карап отуруп, миңдин ичинен “дал өзү” дегенди таппадым. Ошондо мен милдеттүү түрдө боло турган нерселерди алдыга койдум: Кесибимдин айлык акысы жогору болуш керек; Денсоолукка зыяны болбош керек, аткени биз канча узак жашасак, ошончо табабыз. Жумуш эки тараптуу сүйлөшүүлөргө, баарлашууларга байланыштуу болуусу зарыл. Эмнеге дегенде, ар кандай кызыктуу жана чет өлкөдөн келген адамдар менен аралашып иштегендин өзү эле кандай сонун. Дайыма талап кылынган кесип болуш керек. Ал сага жагыш керек, сен аны сүйсөң, ал да сени сүйөт. Силер түшүнгөндөй эле мен дал ушул логист кесибине токтодум. Бул кесип бардык жагынан мага идеалдуу жарашты деп эсептейм. Арадан көп өтпөй эле бул кесип жөнүндө бардыгын билдим, бул эмне жана кандай экенин. Бул иш талаасы мага жакты. Мен жакшы специалист болуп, бул тармакта транспорттук жүк ташуу индустриясын өздөштүрүү менен бирге эле, анын экономдуулугун, арзандуулугун, ылдамдыгын жакшыртуп, келечекке өз салымымды кошоп деп эсептейм. лг(б)-2-21
Адабияттар
AnyLogicтеги моделдөө
323 | 0 | 6
Логистика жана жеткирүү чынжырынын менеджменти
790 | 0 | 81
Ишканаларда сатып алуулар ишин жүргүзүү
621 | 0 | 13
Мамлекеттик сатып алууларды башкаруу - мамлекеттик фискалдык саясаттын натыйжалуу куралы
586 | 0 | 11
Илимий-практикалык журнал, Москва, Россия
575 | 0 | 3
Консультациялык кызматтар, консультанттарды тандоо жана пайдалануу
560 | 0 | 3