Китептер, макалалар
Калиева Аян Аскатовна
306 | 0
Кыргыз Республикасында туруктуу мамлекеттик сатып алуулар
Аннотация: Макалада “туруктуу” мамлекеттик сатып алуулар (Sustainable Public Procurement) талкууланат, ал экономикалык натыйжалуулук менен бирге айлана-чөйрөгө оң таасирин эске алып, социалдык көйгөйлөрдү чечет. Мамлекеттик сатып алуулар өлкөнүн туруктуу өнүгүүсүнө кандай салым кошо алат жана туруктуу мамлекеттик сатып алууларды киргизүү боюнча Кыргыз Республикасынын учурдагы абалына сереп. Маанилүү сөздөр: мамлекеттик сатып алуулар; туруктуу өнүгүү; туруктуу мамлекеттик сатып алуулар. Айлана-чөйрөнүн абалынын начарлашына жана глобалдык жылуулукка жана өлкөлөрдө социалдык-экономикалык чыңалуулардын күчөшүнө алып келген бир катар экологиялык көйгөйлөргө байланыштуу, атап айтканда, акыркы жылдарда COVID-19 коронавирустук пандемиядан улам, БУУда туруктуу өнүгүүнү камсыз кылуу маселеси белгиленген. 1992-жылдагы Бүткүл дүйнөлүк конференция (БУУнун Курчап турган чөйрөнү коргоо жана өнүктүрүү боюнча конвенциясы, 1992-ж.) дүйнөлүк коомчулук үчүн курч болуп калды. БУУнун маалыматы боюнча, 2020-жылы дүйнөлүк экономика 4,3% кыскарган. Вирустан улам келип чыккан кризис акыркы 90 жылдагы эң күчтүү кризис деп аталды. COVID-19 пандемиясына байланыштуу пайда болгон кырдаал адамдар менен өлкөлөрдүн ортосундагы бардык теңсиздикти көрсөттү жана дүйнө туруктуу өнүгүүгө муктаж экенин дагы бир жолу ачыктады. Туруктуу өнүгүү экономикалык туруктуулукту, айлана-чөйрөнү коргоону жана социалдык адилеттүүлүктү камсыз кылууну камтыйт (БУУнун Туруктуу өнүгүү боюнча конференциясы, 2012-ж.). Экологиялык жактан коопсуз өндүрүш, сарамжалдуу керектөө, коомдогу социалдык дисбаланстын азайышы, өнүгүп келе жаткан тармактарды жана өлкөлөрдү экономикалык жактан колдоо өлкөлөргө туруктуу өнүгүүгө багыт алууга мүмкүндүк берет. Мамлекеттердин туруктуу өнүгүү стратегиясын ишке ашыруунун натыйжалуу механизмдеринин бири мамлекеттик сатып алуулар болуп саналат. Рынокто эң ири сатып алуучу катары чыгып, саясий эркке жана бийликке ээ болгон мамлекет мамлекеттик сатып алуулар аркылуу өндүрүүчүлөргө жана керектөөчүлөргө таасирин тийгизип, туруктуу өндүрүшкө жана керектөөгө өбөлгө түзө алат. Экономикалык жана социалдык өнүгүүнүн ар кандай деңгээлдериндеги бир катар өлкөлөр экологиялык жактан таза продукцияны өндүрүүнү стимулдаштырууда, ресурстарды экинчи ирет колдонууда, чакан бизнести колдоодо, улуттук жана этникалык азчылыктардын социалдык тең укуктуулугун камсыздоо маселелерин чечүүдө, жаңы жумуш орундарын түзүүдө туруктуу сатып алууларды практикада колдонушат. жана адилеттүү сооданы стимулдаштыруу. Ошентип, мамлекеттик сатып алуулар чындап эле туруктуу өнүгүүгө өбөлгө түзөт. Кыргыз Республикасында туруктуу өнүгүү жана туруктуу мамлекеттик сатып алуулар. Туруктуу өнүгүү – бул келечек муундардын өз керектөөлөрүн канааттандыруу мүмкүнчүлүгүнө шек келтирбестен, азыркы замандын керектөөлөрүн канааттандыруучу процесс (Биздин жалпы келечегибиз, 1987). Туруктуу өнүгүү "социалдык адилеттүүлүк, айлана-чөйрөнү коргоо жана экономикалык өнүгүү сыяктуу компоненттерди камтыйт" (Weybrecht, 2010). Социалдык адилеттүүлүк өзүнө адам укуктары, тынчтык, коопсуздук, адилеттүүлүк, гендердик теңчилик, маданий көп түрдүүлүк ж.б.у.с. сыяктуу маселелерди камтыйт. Курчап турган чөйрөнү коргоо суу менен камсыздоо, энергетика, айыл чарба, биологиялык ар түрдүүлүктү колдоо, жаныбарларды, балыктарды, токойлорду ж.б. коргоону билдирет. Экономикалык өнүгүү «экономикалык өсүштүн потенциалын түшүнүү» дегенди билдирет жана жакырчылыкты кыскартуу, жоопкерчиликтүү керектөө, корпоративдик жоопкерчилик, энергияны үнөмдөө, калдыктарды сарамжалдуу башкаруу, билим берүү маселелери ж.б. (Weitbrecht, 2010). Мамлекеттик сатып алуулар туруктуу өнүгүүгө өтүүнүн натыйжалуу механизмдеринин бири боло алат. Мунун бир нече себептери бар. Биринчиден, бюджеттик каражаттардын эбегейсиз үлүшү мамлекеттик сатып алууларга жумшалат. Еврокомиссиянын маалыматы боюнча, Европа өлкөлөрүндө мамлекеттик сатып алууларга кеткен чыгымдар ИДПнын 13,67% түзөт (Мамлекеттик сатып алуулардын көрсөткүчтөрү, 2014-ж.). Туруктуу өнүктүрүү боюнча эл аралык институттун маалыматы боюнча, OECD өлкөлөрүндө товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү мамлекеттик сатып алууларга чыгашалар республикалык бюджеттин 45%дан 65%га чейин түзөт, бул ИДПнын 12-17%ын түзөт (Сатып алуулар жана мамлекеттик-жеке өнөктөштүк). Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сатып алуулардын расмий порталынан алынган маалымат боюнча (http://cds.zakupki.gov.kg/statistic/procedures) 2020-жылы аяктаган тендерлердин жалпы баасы 36,7 миллиард сомду түздү, бул барабар. 2020-жылга мамлекеттик бюджеттин чыгашаларынын жалпы көлөмүнүн 21%га чейин. (https://budget.okmot.kg/ru ). Бирок ийгиликтүү аяктаган лоттордун үлүшү болгону 54%ды түздү, бул сатып алуучу уюмдардын мамлекеттик бюджетти өздөштүрүү боюнча натыйжасыз иш алып баргандыгын айгинелейт. OECD өлкөлөрүнүн көрсөткүчтөрү менен салыштырганда, Кыргыз Республикасында товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү мамлекеттик сатып алууга кеткен чыгымдар азыраак, бирок ага карабастан мамлекет өлкөдөгү товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн эң ири кардары бойдон калууда. Мамлекет тарабынан экологиялык продуктыларга суроо-талап рынокко белги берип, жеке керектөөчүлөрдүн экологиялык жактан таза товарларды, адилеттүү соода товарларын сатып алуу «пайдалуу адатын» жайылтууга шарт түзөт. Бул өз кезегинде экологиялык жактан таза продукцияны өндүрүүгө жана социалдык жоопкерчиликтүү бизнести өнүктүрүүгө түрткү берет (Preuss, 2009). Натыйжада, мунун баары экономикалык, экологиялык жана социалдык көйгөйлөрдү чечүүгө өбөлгө түзөт. Бул иш жүзүндө кандай көрүнөт? Рынокто эң ири кардар болгон мамлекет бюджеттик мекемелерге энергияны үнөмдөөчү лампаларды гана сатып алууга токтом чыгарат, бул рынокто энергияны үнөмдөөчү лампаларга суроо-талапты жогорулатат. Чакан жана орто бизнести колдоо максатында келишимдерди түзүүдө мамлекет биринчи кезекте Кыргыз Республикасынын резиденти болгон жеткирүүчүлөргө артыкчылык бере алмак. Көбүнчө, иш жүзүндө жагдайлар EGZ порталындагы белгилүү бир чоң сынактарга Россия Федерациясынын, Казакстан Республикасынын же Кытайдын аймагында жайгашкан заводдордун өздөрү же товарлардын жана жабдуулардын эксклюзивдүү дистрибьюторлору катышканда пайда болот. Албетте, мындай учурларда бүтүмдөн түшкөн бардык пайда жана салыктар башка мамлекеттин казынасына түшөт. Жогоруда аталган өлкөлөргө келсек, бул өлкөлөрдө мамлекеттик сатып алуулар өлкөнүн резиденттери үчүн гана жеткиликтүү болгон расмий порталдарда ишке ашат. Ата мекендик продукцияны сактоо үчүн мамлекет тарабынан төмөнкүдөй жеңилдиктер каралган: ички берүүчүлөр тарабынан Кыргыз Республикасында өндүрүлгөн товарларды сатып алууда сатып алуучу уюм конкурстук табыштамаларды баалоодо сунушталган баадан 20 пайыз өлчөмүндө жеңилдиктерди берүүгө милдеттүү, эгерде берилген товарларга коопсуздукту ырастоочу зарыл сертификаттар болсо. жана продукциянын сапаты. Эгерде сатып алуулардын предмети Кыргыз Республикасынын ички подрядчылары жана чет өлкөлүк подрядчылар аткара ала турган жумуштар болсо, сатып алуучу уюм ички подрядчыларга 20 пайыз өлчөмүндө жеңилдиктерди берүүгө милдеттүү, эгерде ички подрядчы 70тен кем эмес пайдаланса. жергиликтуу эмгек ресурстарынын жана жергиликтуу сырьёлордун жана материалдардын кеминде 30 процентин. («Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө» 2015-жылдын 3-апрелиндеги No 72 Мыйзамынын 4-беренесинин 3, 4-пункттарына ылайык). Туруктуу өнүгүүнүн экологиялык тарабында Кыргыз Республикасы чечкиндүү реформаларга муктаж. «Кумтөр» алтын кениндеги экологиялык зыяндын ачыкка чыгышы, ошондой эле Бишкек шаарынын дүйнөнүн эң кир абасы бар шаарларынын рейтингинде биринчи орунда турганы, экологиялык компонентти өнүктүрүү үчүн артыкчылыктарды белгилөөдө да эске алынышы керектигин айкын көрсөтүп турат. мамлекет. Бүгүнкү күндө туруктуу мамлекеттик сатып алууларды киргизүү Кыргыз Республикасында гана киргизилүүдө. Кыргызстан Бириккен Улуттар Уюмунун Айлана-чөйрө боюнча программасынын Европалык бюросу (ЮНЕП) жетектеген жана Бириккен Улуттар Уюмунун Европалык Экономикалык Комиссиясы (UNECE) жана Жашыл Өнүгүү Билими менен биргеликте ишке ашырылган UNDA SPP долбоорун ишке ашыруу боюнча өлкөлөрдүн бири. Платформа (GGKP), EECCA аймагындагы айрым өлкөлөрдүн туруктуу мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндө потенциалын бекемдөөгө жана бизнестин туруктуулук критерийлери менен ачык аукциондорго жооп берүү мүмкүнчүлүгүн жогорулатууга багытталган. Долбоор 2018-2021-жылдар аралыгында ишке ашырылууда. NSR-2040 документинде өлкөнүн келечегинин ушундай картинасына багытталган жана активдүү кыймыл үчүн Кыргыз Республикасынын 2023-жылга чейинки артыкчылыктуу багыттары аныкталган: Технологиялык модернизацияны стимулдаштыруу Энергияны үнөмдөөчү технологияларды модернизациялоо жана ишке киргизүү. Кайра жаралуучу энергия булактарынын катышуусун жогорулатуу. Жашыл аянттардын аянтын кеңейтүү. Калдыктарды сактоочу жайларды консервациялоо жана коопсуздукту камсыздоо Суу ресурстарын сарамжалдуу башкаруу. Таштандыларды утилдештирүү жана кайра иштетүү инфраструктурасын өнүктүрүү. Учурда Кыргыз Республикасынын Өкмөтүндө бекитүү стадиясында турган 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында “жашыл” экономиканы өнүктүрүү программасына ылайык, туруктуу мамлекеттик сатып алуулардын максаттары да белгиленген. Туруктуу мамлекеттик сатып алуулардын үлүшүн 2023-жылга чейин 30%га, 2040-жылга чейин 50%га жеткирүү максаты коюлган. Ага жетишүү үчүн төмөнкү милдеттер чечилет: 3.1. Мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндөгү мыйзамдарды өркүндөтүү. Мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндөгү мыйзамдарды, анын ичинде экологиялык критерийлерди, продукциянын коопсуздугун жана сапатын, анын ичинде социалдык аспектилерге талаптарды ырастаган жеткирилүүчү товарларга, аткарылган иштерге жана көрсөтүлгөн кызматтарга техникалык шарттар жана тиешелүү сертификаттар жөнүндө жоболорду өркүндөтүү. Өкмөттүн ишмердүүлүгү ЕАЭБ жана ДСУ менен көп тараптуу жана аймактык кызматташуунун алкагында туруктуу сатып алуулар жана соода саясатын ишке ашырууга көмөктөшүүгө багытталат. Туруктуу/"жашыл" товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү аныктоо үчүн сатып алуучу уюмдар үчүн баалоо критерийлери боюнча жоболор жана нускамалар иштелип чыгат. 3.2. Экологиялык сертификацияны өнүктүрүүгө көмөктөшүү. Экологиялык сертификацияны өнүктүрүү туруктуу сатып алуулардын эл аралык стандарттарын киргизүү аркылуу ишке ашырылат. Уюмдарга туруктуу сатып алууларды ишке ашыруу үчүн ийгиликтүү тажрыйбаларды жана саясаттарды иштеп чыгууга жана ишке ашырууга жардам берилет. Ошондой эле белгиленген эл аралык эмгек стандарттарына (ЭЭМ, Адилет соода ж.б.) ылайык өндүрүлгөн товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү баалоого мүмкүндүк берүүчү критерийлерди киргизүү пландаштырылууда. Жеткирүүчүлөр үчүн туруктуу мамлекеттик сатып алууларды стимулдаштыруу, анын ичинде каржылоонун жеңилдетилген булактарына жетүүнү камсыз кылуу механизмдери иштелип чыгат. 3.3. Туруктуу мамлекеттик сатып алууларга өтүү үчүн берүүчүлөрдүн жана сатып алуучу уюмдардын потенциалын жогорулатуу. Мамлекеттик уюмдардын жана берүүчүлөрдүн сатып алуу потенциалын жогорулатуу университеттер үчүн да, окуу борборлору үчүн да окутуу программаларын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу аркылуу ишке ашырылат. Туруктуу/"жашыл" мамлекеттик сатып алуулар боюнча ЖОЖдун окутуучулары үчүн атайын курстар да үзгүлтүксүз өткөрүлөт. Дүйнөлүк практикада туруктуу өнүктүрүү саясатын ишке ашыруу механизми катары туруктуу мамлекеттик сатып алуулар барган сайын кеңири жайылууда. Кыргыз Республикасында туруктуу мамлекеттик сатып алуулардын принциптерин ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн биринчи кезекте мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндөгү мыйзамдарды өркүндөтүү зарыл, мында ата мекендик өндүрүүчүлөрдүн жана Кыргыз Республикасынын резиденттеринин берүүчүлөрүнүн ишин стимулдаштыруу зарыл. Кыргыз Республикасы, ошондой эле өлкөнүн экологиялык компонентине көбүрөөк көңүл бурат. Колдонулган адабият: Shadrina E.V., Romodina I.V. Article: PUBLIC PROCUREMENT FOR SUSTAINABLE DEVELOPMENT: INTERNATIONAL EXPERIENCE URL:https://vgmu.hse.ru/data/2017/04/05/1168492363/%D0%A8%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0,%20%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%201-2017.pdf The future we want. UN Conference on Sustainable Development RIO+20. 2012. URL: https://rio20.un.org/sites/rio20.un.org/fi les/a-conf.216-l-1_russian.pdf.pdf (дата обращения: 07.07.2016). Convention on Environment and Development. The agenda for the XXI century. 1992, Rio de Janeiro. URL: http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/agenda21 (дата обращения: 02.05.2016) Official portal of public procurement URL: http://zakupki.gov.kg/ Overview of the current state of the Kyrgyz Republic on the implementation of sustainable public procurement (UGP) https://www.greengrowthknowledge.org/sites/default/files/uploads/RUS%20Full%20assessment%20of%20institution%20and%20legal%20framework%20Kyrgyzstan.pdf The Law "On Public Procurement of the Kyrgyz Republic (http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/111125) Open budget website (https://budget.okmot.kg/ru)
Борисова Вера Викторовна
305 | 0
8
Мамлекеттик сатып алуу экосистемасы
Борисова Вера Викторовна - экономика илимдеринин доктору, Санкт-Петербург мамлекеттик экономика университетинин Логистика жана соода саясаты кафедрасынын профессору. Анын ишинин натыйжалары монографияларда, коммерция, логистика, маркетинг боюнча окуу китептеринде чагылдырылган, анын ичинде профессор менен бирдикте жарык көргөн «Жеткирүү логистикасы», «Коммерциялык логистика», «Экономикалык логистика», «Бирдиктүү билимдер системасындагы логистика» окуу китептери. Афанасенко И.Д. Петрдин басмасында жана Санкт-Петербург мамлекеттик экономика университетинин басмасында, өлкөнүн бир катар университеттеринин диссертациялык кеңештеринин мүчөсү, Түштүк-Россия логистика ассоциациясынын вице-президенти. Абстракт. Басылмада россиялык контракт системасында санариптик технологияларды колдонуу жана мамлекеттик сатып алуулардын экосистемасын түзүүнүн келечеги талкууланат; мамлекеттик сатып алуулар системасында санариптик технологияларды колдонуунун практикалык тажрыйбасы жалпыланган. Мамлекеттик сатып алуулардын натыйжалуулугун жогорулатуунун экосистемалык мамилеси баса белгиленди. Россияда мамлекеттик сатып алуулардын экосистемасынын түзүлүшү анын бир нече структуралык элементтерин реструктуризациялоо, жасалма интеллект алгоритмдерин, блокчейн технологияларын, смарт-контракттарды, диалог интерфейстерин киргизүү менен байланышкан, бул социалдык, экономикалык жана структуралык тобокелдиктер. Макаланы кеңири окуу үчүн, сиз PDF файлын жүктөп алсаңыз болот.
Шадрина Е.В., Ромодина И.В.**
300 | 0
8
Туруктуу өнүгүү үчүн сатып алуулар: эл аралык тажрыйба
Аннотация Макала “туруктуу” мамлекеттик сатып алууларга (Stainable Public Procurement) арналган, аны ишке ашырууда экономикалык натыйжалуулук менен бирге айлана-чөйрөгө таасири да эске алынат жана социалдык көйгөйлөр чечилет. Мамлекеттик сатып алуулар туруктуу өнүгүүгө кандай салым кошо алат, сатып алуулардын бул түрүнүн эл аралык практикасы кандай, туруктуу сатып алууларды ишке ашыруу үчүн кандай укуктук жөнгө салуу талап кылынат, туруктуу сатып алууларды ишке ашырууга кандай факторлор көмөктөшөт жана тоскоолдук кылат - бул маселелер ушул макалада талкууланат. Чет элдик илимий изилдөөлөрдү, эл аралык уюмдардын отчетторун, ченемдик-укуктук актыларды талдоо, туруктуу сатып алууларды колдонуу боюнча эл аралык тажрыйбаны изилдөөнүн негизинде авторлор мамлекеттик сатып алуулар эмне үчүн туруктуу өнүгүүгө салым кошо ала тургандыгы жөнүндө тыянак чыгарышат. Сатып алуулар, ошондой эле туруктуу сатып алуулар иш жүзүндө кандайча ишке ашырылып жатканын кыскача көрсөтүп турат. Саясий эрктин болушу, туруктуу сатып алуулардын маңызын түшүнүү, сатып алуулардын бул түрүн укуктук жана методологиялык жактан камсыз кылуу, сатып алуулар боюнча адистерди маалыматтык камсыздоо туруктуу сатып алууларды ийгиликтүү ишке ашырууга көмөктөшүүчү факторлор болуп саналат, ал эми мамлекеттик жетекчилер тарабынан колдоонун жоктугу маалымат жана кесипкөйлүк сатып алуучулардын билими аларды ишке ашырууга тоскоолдук кылат. Туруктуу сатып алуулар боюнча эл аралык тажрыйбанын жогоруда келтирилген талдоосу, аларды укуктук жөнгө салуунун мисалдары мамлекеттик заказчыларга туруктуу сатып алуулардын маңызын түшүнүүгө, мамлекеттик сатып алууларды туруктуу өнүктүрүүнүн механизми катары пайдалануу мүмкүнчүлүктөрүн ишке ашырууга мүмкүндүк берет жана, балким, дагы чечкиндүү кадамдарга түртөт. Сатып алуулар, алардын ишмердүүлүгүнө туруктуулуктун элементтерин киргизүү боюнча аракеттер.
Эльвира Уярра, Якоб Эдлера, Хавьер Гарсия-Эстевез, Лука Георгиуа, Джиллиан Йоу
271 | 0
1
Мамлекеттик сатып алуулар аркылуу инновацияларга болгон тоскоолдуктар: камсыздоочунун көз карашы.
Биз сиздерди кызыктуу макала менен тааныштыргыбыз келет, анын авторлору Эльвира Уярра, Якоб Эдлера, Хавьер Гарсиа-Эстевес, Лука Георгиуа, Джиллиан Йоу. Авторлор Манчестер Инновациялык изилдөөлөр институтунун, Манчестер бизнес мектебинин, Манчестер университетинин жана Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү Программасынын (ПРООН), Колумбиянын өкүлдөрү. Макалада берүүчүлөрдүн инновациялоо жөндөмдүүлүгүнө таасир этүүчү мамлекеттик сатып алуулардагы факторлор аныкталган. - Эң негизгиси тендердик спецификациялар, көндүмдөр, колдонуучу менен камсыздоочунун өз ара аракеттенүүсү жана тобокелдиктерди башкаруу. - Чакан фирмалар жана коммерциялык эмес уюмдар сатып алуу жагынан өзгөчө начар абалда. Аннотация макала: Мамлекеттик сатып алуулар инновацияларды стимулдаштыруунун маанилүү фактору катары көбүрөөк каралууда. Буга карабастан, көптөгөн тоскоолдуктар мамлекеттик сектордун акылдуу жана маалыматтуу сатып алуучу кардар катары иш алып баруусуна жолтоо болууда. Бул документ мамлекеттик сатып алуулардагы процесстерге, компетенцияларга, процедураларга жана мамилелерге байланышкан тоскоолдуктар берүүчүлөрдүн инновацияларды киргизүү жана инновациядан пайда көрүү жөндөмдүүлүгүнө кандайча таасир эткенин түшүнүүгө аракет кылат. Жоопторду табуу үчүн биз пробит моделин колдонуу менен Улуу Британиянын мамлекеттик секторунун берүүчүлөрүнө атайын сурамжылоо жүргүздүк жана бул тоскоолдуктарды жеткирүүчүлөрдүн кабылдоосуна структуралык, рыноктук жана инновациялык детерминанттардын таасирин изилдөө үчүн.
Кыдыков Азизбек Асанбекович, Мырзалиева Мадина Алмасбековна
905 | 0
Кыргызстанда жашыл логистиканы илгерилетүү ыкмасы катары экологиялык транспортту пайдалануу
Негизги сөздөр: логистика, жашыл экономика, экологиялык талаптар, электр транспорту, электробиль, айлана-чөйрө, атмосферага чыгышы, транспорттук инфраструктура. Орнотмо Сунушталган изилдөөдө Кыргыз Республикасында айлана-чөйрөнүн булганышынын актуалдуулугуна жана көйгөйлөрүнө талдоо жүргүзүлгөн. Чүй өрөөнүндөгү, өзгөчө борбордо – Бишкек шаарындагы абанын сапаты кыйла начарлап кетти, бул элдин ден-соолугуна терс таасирин тийгизүүдө. Бишкек шаарынын калкы 1 миллиондон ашык болгон учурда абанын автомобилдик таштандыларынан булганышы менен олуттуу проблемалар бар. Жашыл логистика ыкмасын пайдалануу булгоонун негизги булагын табууга мүмкүндүк берди. Бишкектеги абанын интенсивдүү булгануу булагы болуп автомобилдер саналат. Атмосферага чыгарууларды кыскартуу боюнча иш-чаралардын комплекси, анын ичинде адамдардын аң-сезимин жана чыгындыларды төмөндөтүү боюнча жоопкерчиликти өзгөртүү, электр транспортун пропагандалоо сунушталды. Шаардын жүргүнчүлөр транспорту социалдык-экономикалык жактан чоң мааниге ээ. Алар транспорт күн сайын пайдалануу жана анын бардык жакшыртуу дароо баа предмети болуп калды, анткени, ал калктын акыл-эс жана электротранспорт пропаганда менен иш-аракети менен кандай таасир этсе болот. Сунушталган чараларды колдонууга киргизүү боюнча минималдуу чыгымдарга баа берүү жүргүзүлдү. Өзүнө пилоттук долбоордун жана техникалык сыноолордун этабын, ошондой эле экономикалык бааларды жана сунуштарды камтыган электр транспортун жана транспорттук инфраструктураны өнүктүрүү боюнча план сунушталган. 1 Документ Киргизилсин (Киришүү) Максат ушул изилдөөнүн болчу аныктоо ыкмалары жана методдору жашыл логистика изилдөө үчүн экологиялык проблемалар Бишкек шаарында жана жалпысынан Кыргыз Республикасынын жана сунуш кылуу үчүн иш-чараларды жакшыртуу абанын сапатын, атап айтканда пайдалануу транспорт жана шаардык электр жүргүнчүлөр унаасын атап айтканда. Изилдөө көрсөткөндөй, туруктуу өнүктүрүү үчүн коомчулукту жана шаардык чөйрөнү пайдалануу зарыл жашыл технологиялар жана умтулуу түзүү аз көмүртектүү коомдун [1]: максатына жетүү Үчүн сплоченные өкмөттүн күч-аракети, жеке сектордун жана изилдөөчүлүк интуиция ээ болуп, биринчи даражадагы маанисин өзгөртүп кайра түзүү үчүн, илимий жыйынтыктарга жетишүү Максатында туруктуу өнүктүрүү (ЦУР). Атайын том (СБ) ТӨМгө жетишүүгө багытталган жашыл демилгелердин кеңири спектрин кабыл алат жана карайт. Бул SV өзүнө фундаменталдык изилдөөлөрдү альтернативдүү отун, акылдуу жана экологиялык таза материалдар үчүн санын азайтуу жана калдыктардын айлана-чөйрөгө таасир; аспаптар долбоорлоо-технологиялык системаларды иштеп чыгуу үчүн туруктуу керектөө жана өндүрүү үчүн жамааттардын; системасы калдыктарды туруктуу башкаруу; круговая экономика жана дем берүүчү стратегиясын, мисалы аркылуу мамлекеттик саясатты жана акылга сыярлык өнөктөштүк. Иште [2] таза аба үчүн жашыл логистика принциптерин колдонуу изилденди.: Шаарлардын динамикалуу өнүгүшү берүүлөрдүн логистикалык процесстерин ишке ашыруунун, өндүрүштүн жана бөлүштүрүүнүн натыйжасында көпчүлүк учурда келип чыккан экологиялык проблемаларды натыйжалуу чечүүнү талап кылат. Азыркы учурда негизги максаты жүргүзүлгөн иш жардамы менен логистика, болуп терс кесепеттерин минималдаштыруу жана экономикалык жашоо тиричилигинин, анын ичинде тышкы натыйжаларды (мисалы, товарларды кайра жүктөө, айлана-чөйрөнү булгагандык), ошол эле учурда көбөйтүү логистикалык пайданы сыяктуу чыгымдарды азайтуу жана жакшыртуу кардарларды тейлөө (Амбросино жана Сьомахен, 2014). Таза логистикалык процесс-бул логистикалык иштин негизги элементи (Кадлубек, 2015). Логистикада системалуу мамиле Экологиялык жана экономикалык максаттардын кагылышын жокко чыгарган ишти уюштурууга мүмкүндүк берет. Жашыл логистика үстүнөн аба коргоону баса белгилеген. Тиешелүү илимий-изилдөө жана "жашыл" чынжырлар негизинен экономикалык, экологиялык жана коомдук натыйжаларга жетишүүгө багытталган (Субраманьян жана Гунасекаран, 2015). Ошентип, жашыл логистика концепциясы экологиялык гана эмес, туруктуу өнүктүрүүнүн бардык максаттарын ишке ашырууга алып жаткан чечимдерге жагымдуу. Жашыл логистика иш-аракеттерин камтыйт, багытталган: логистическое башкаруу, айлана-чөйрө, сактоого коюу жана таңгактоо менен төмөн кармоо көмүртек, ташууга менен төмөн кармоо көмүртек, башкаруу автопарком, альтернативдик энергетика жана инновациялар логистика боюнча (Zhang, Thompson, Bao and Jiang, 2014). Жашыл логистика башка максаттар климаттын өзгөрүшү, абанын булгануусуна, ызы-чуу, дирилдөө жана аварияларга (жаштар, 2014) байланыштуу тышкы чыгымдарды азайтуу кирет. Транспорт шаарында абанын булганышынын негизги булактарынын бири болуп эсептелет. Ошондуктан, жашыл логистика керек колдоого алынат шаардык логистика стратегиясынын "натыйжалуу башкаруу, шаардык жүк ташууларга жана башка трафиком агымдарынын менен жетишүү максатында оптималдуу компромисске баруунун ортосундагы камсыз кылууну оптималдуу логистикалык тармактарынын өндүрүмдүүлүгү, ишенимдүү кардарларды тейлөө жана азайтууга таасир айлана-чөйрөгө булгоочу заттарды атмосфералык абага, энергия керектөө жана заторов жолдордо" (Амарал жана Aghezzaf, 2015). Шаардык калктын көбөйүшү жана экономикалык өнүгүү шаарларда абанын булганышына алып келет, бул ден соолук үчүн коркунучту жана жашоо сапатынын начарлашын билдирет. Ушул себептен шаардык бийлик шаардын экономикалык, турак-жай жана транспорттук процесстерин абанын булганышын болтурбоо үчүн түзөт. Мындай мамиле жашыл логистика концепциясына ылайык келет, ал саркындыларды азайтууга, калдыктарды кыскартууга жана энергияны аз пайдаланууга багытталган. Бул иште негизги булгагыч унаа жана өзгөчө жүк ташуучу унаа деп таанылат. Туруктуу өнүктүрүү жана жашыл технологияларды пайдалануу маселелери изилдөө менен карап [3]: атайын том (СБ) кабыл алат жана туруктуу өнүктүрүү максаттарына жетишүүгө багытталган жашыл демилгелердин бир катар карап жатат. Бул SV өзүнө фундаменталдык изилдөөлөрдү альтернативдүү отун, акылдуу жана экологиялык таза материалдар үчүн санын азайтуу жана калдыктардын айлана-чөйрөгө таасир; аспаптар долбоорлоо-технологиялык системаларды иштеп чыгуу үчүн туруктуу керектөө жана өндүрүү үчүн жамааттардын; калдыктарды туруктуу башкаруу системасы; мисалы, мамлекеттик саясат жана акылга сыярлык өнөктөштүк аркылуу, айланма Экономика жана стимулдаштыруучу стратегиялар. Ошентип, болжолдонгон экологиялык максаттар үчүн комплекстүү мамиле зарыл. Жолдо азайтуу углеродных чыгышынын жүргүнчүлөрдү ташууларды: таасир климаттык бюджетке Индиянын иликтениши в [4]: баа транспорт чыгышынын менен электромобилями, электр тарамдарынын (EG) жана потерями T&D. Жасалган тыянак бул электромобили жарабаса жок натыйжалуулугун жогорулатуу EG жана жоготууларынын T&D. Түзүлүп он бир түрдүү сценарийлер менен расчеттук неопределенностями үчүн жүргүнчүлөрдү ташуу борбордогу турмушу Мумбаи. Изилдөө көрсөткөндөй эле, эмне киргизүү электромобилей ош шаары жок бир убакта жакшыртуу EG көбөйүшүнө алып келет таза CO 2.жабдуу түрүндө берилет. Бирок, бул иш ко 2 башка таштандыларды эске албайт. Төмөнкү изилдөө, посвященным проблемалары таасирин транспорттун шаардык чөйрөгө болуп саналат [5]: ачуу жана бара-бара кеңейтүү региондук экспресс-темир жол (RER) мезгилинде менен 1970-жылдан 2000-жылга столичном региондогу Парижа. Фирмалардын жайгашкан ордуна, калктын жумуштуулугуна жана өсүшүнө шаардык темир жол транспортунун себептик таасири каралууда. Ошентип, транспорттук, турак жай жана бизнес инфраструктурасынын өз ара байланышы анык. Ушул эле маселе боюнча изилдөө болуп саналат [6] эриндерин жана жер пайдалануунун эрежелерин ортосунда күчтүү терс байланыш бар болгон. Ограничивая жаңы куруу, эң таза райондорго өлкөнүн, по-видимому, подталкивают жаңы курулуш жерлерине менен кыйла жогорку калдыктары. Шаарларда, адатта, шаарга караганда бир кыйла азыраак зыяндуу заттарды, ошондой эле шаар менен шаардын ортосундагы ажырым, мисалы, Йорк сыяктуу эски шаарлардын аймактарында кездешет. Бул жерде ал айдоо, коомдук транспорттун, үй жылытуу жана үй электр энергиясын пайдалануу агып каралат. Кытайдын кызыктуу тажрыйбасы [7] Наабайкина жеке жүрүш-турушуна транспорт айдоо чектөө киргизүү үчүн. Чектөө айдоочуларга автоунааларын жумасына бир иш күнү номердик белгинин негизинде колдонууга тыюу салынат. Бул уюштуруучулук иш-чаралар да эксплуатацияланып жаткан машиналардын санын азайтууга жардам берет, демек, атмосферага чыгарылуулардын санын азайтууга болот. Таасирин баалоо абанын булганышынын кр транспорт шаардык райондордо - сереп иш жүзүндөгү маалыматтарды жылы аткарылган иштерге [8]: өткөрүлгөн ар тараптуу сереп изилдөө, посвященным измерениям концентрациясынын булгоочу заттардын микроокружении шаардык транспорттун, жарыяланган январынан 2016-жылдын июль 2020-маалымат базаларында Medline, Scopus жана Embase. Транспорттун ар бир түрү үчүн орточо мааниси жана таасир кыркалары, ошондой эле бир изилдөөнүн алкагында транспорт түрлөрү жана эсепке алуу ортосунда таасир мамиле иштелип чыккан. Алынган жыйынтыктар айгинелейт жогорку абанын концентрациясы көп байкалат автомобилдик транспорт менен салыштырганда, велосипединен жана ходьбы. Ошондуктан көңүлгө алуу менен кыйла кеңири жана узак мөөнөттүк пайда үчүн калктын ден соолугун жана айлана-чөйрөнү, ал жөнүндө тыянак зарыл бардык күч-аракетибизди караштырылсын үчүн, буруу артыкчылыктуу көңүл активдүү поездкам жана коомдук транспорт жана көмөктөшүүсү керек большему адамдардын саны пайдаланууга ушул транспорт түрлөрү менен. Аны менен чыгарууларды азайтуу боюнча милдеттерди ишке ашырууда коомдук транспорттун ролу тастыкталат. Көйгөйлөр жана абанын булганышын вызываемой бул у шаардык тургундардын озабоченности иликтениши анын [9]: ак-башташат адаптировать өз жүрүм-турумун өлкөгө жана сапатын эске алуу менен жергиликтүү абанын тандоодо үй. Жол кыймылынан улам абанын булганышы менен шаар үчүн турак үйлөрдүн жана транспорттун жайгашкан ордун тандоонун мейкиндик жана интеграцияланган модели сунушталат. Внутригородские мейкиндик моделин калктын жыштыгы, тандоо түрүнө транспорт жана результирующего калкка тийгизген талданат үчүн шаардык шарттарды менен ар кандай дењгээлдери ден соолугу үчүн коркунучтун жана маалымат жөнүндө абанын булганышы, жеткиликтүү тургундары үчүн. Бул иш абанын булганышы жана жер пайдалануунун жана транспорт комплекстүү иш-чаралар менен байланышкан маселелер боюнча маалымат менен камсыз кылуу зарылдыгын баса белгилейт. Бул контекстте, ден соолукка пайда шаардык борборлорго жакын калктын жыштыгын төмөндөтүү натыйжасы болуп саналат. Ошондуктан, абанын булганышы жана карбониз проблемаларды изилдөө көп арналган. Алардын бири электр транспортун коомдук жүргүнчү, ошондой эле жеке жүргүнчү катары пайдалануу болуп саналган булгоонун деңгээлин азайтууга ар кандай мамилелер сунушталат. Кыргыз Республикасында түрткү берүү максатында пайдалануу, транспорт, кийинки муундагы – электромобилей Кыргыз Республикасынын жарандарынын, КР экономика Министрлиги тарабынан иштелип чыккан иш-чаралардын Планы стимулдаштыруу боюнча пайдалануу дөңгөлөктүү транспорт каражаттарынын, электр кыймылдаткычтары менен двигателями жана түзүү зарядной инфраструктурасын [10]: ЕАЭБ алкагында кабыл алынган чечим жөнүндө обнулении ташып келүүдөгү бажы алымдарынын коюмдарын Бирдиктүү бажы тарифинин ЕАЭБ боюнча 31.12.2021-жылдын. Сунуш киргизилген кароо ЕАЭБ узартуу боюнча 2025-жылга чейин мөөнөтүн маселени чечүү колдонуу боюнча төмөндөтүлгөн бирдиктүү бажы алымдарынын жана салыктардын карата электромобилей ташылып келген жеке жактар тарабынан жеке пайдалануу үчүн, анткени аракеттенүү мөөнөтүнүн бүтүшү боюнча бул чечим ташып келүүдөгү бажы алымдарынын коюмдары болот уплачиваться ылайык, Бирдиктүү бажы тарифине ЕАЭБ өлчөмдө 15% бажы наркын. Борбор стандартташтыруу жана метрология боюнча иштер жүргүзүлүүдө стандартташтыруу электрозарядных түзүлүштөрдү жана эл аралык стандарттарын жайылтуу IEC 61851 жана IEC 62196 улуттук стандарттар системасын, ошондой эле иш жүргүзүлөт классификациялоо боюнча электрозарядных станцияларынын тиби боюнча. Бишкек шаарынын мэриясы менен бирдикте Бишкек шаарынын чегинде электр текшерүү инфраструктурасынын болжолдуу жайгашкан жери жөнүндө маселе каралат. Учурдагы абалына талдоо шаардык жүргүнчүлөр транспортунун жүргүзүлгөн Японским эл аралык кызматташуу агенттиги (JICA) 2013-ж. [11]: жасалды деген жыйынтык азыркы учурда жүргүзүлөт сабаттуу саясат өнүгүү жана өнүктүрүү коомдук транспорттун. "Коомдук транспортту өнүктүрүү планы". Мындай шартта шаардыктарды жылдырууда негизги ролду коомдук транспорт каражаттары аткарышы керек. Бүгүнкү күндө бардык коомдук транспорт менен ташуулардын 70% жеке ташуучулар тарабынан кичи автобустарда жүзөгө ашырылат. Муниципалдык эле унаа болуп неконкурентоспособным бири кем өнүккөн каттамдык тармактын, жогорку интервалов кыймылынын, эскирген инфраструктура жана сапатынын төмөндүгүнөн пайдалануу кыймылдуу курамдын. Транспорт комплексин башкаруу боюнча укуктук базанын жоктугу да кемчилиги болуп саналат, ушундан улам башкаруу процесстери кол режимде жүзөгө ашырылып, ал эми кандайдыр бир пландоо мүмкүн эмес. Азыркы учурда 70% ташууларды жүзөгө ашырган жеке ташуучулар ачык бийлик тарабынан иш жүзүндө этибарга алынбай жатышат. Ошондуктан жөнгө салуу үчүн коомдук транспорттун ишин жана сапатын жогорулатуу анын кызмат көрсөтүүлөр, биринчи кезекте, реформалоо талап кылынат башкаруу системасын белгилөө менен адилеттүү мамиле менен жеке ташуучулар тарабынан эмес, инфраструктураны өнүктүрүү аракеттери же вытеснить жеке ташуучулар менен рыногун өнүктүрүүнүн эсебинен муниципалдык транспорттун. Бишкек сыяктуу шаарда кымбат баалуу рельстик транспортту: трамвайды, тез трамвайды же метро куруу талап кылынбагандыгын белгилей кетүү маанилүү. Боюнча тажрыйбага россиялык шаарлар менен окшош калкынын саны (Екатеринбург, Казань, Ылдыйкы Новгород) болот предположить, бул курулуш да бир линия метро мүмкүн ээлөөгө 20-30 жыл талап кылынат колоссальных инвестицияларды инфраструктурасына, ошондой жыйынтыгында деле жакшыртат шарттары передвижений. Биздин баарыбызга караганда, Бишкек шаарындагы Түндүк–түштүк метро линиялары бардык кыймылдын 6-8% ын гана тейлей алат. Дүйнөлүк тажрыйба көрсөткөндөй рельефтик инфраструктуранын жоктугу атаандаштык артыкчылыгынан болушу мүмкүн, анткени автобустук системалардын өнүгүүсүн жөнөкөйлөтөт. Долбоордо – өнүктүрүү концепциясын г. Бишкек [12]: сунушталган перенаправить өнүгүү багытына алып чыгууга шаарынын менен горизонталдуу (кеңейтүү администрациялык чек араларын комплекстүү өздөштүрүү курулбаган аймактарды менен) вертикальный (интенсификация пайдалануунун буга чейин курулган аймакты жана өнүктүрүүгө түрткү берүү шаарынын түзүлгөн административдик чек араларында). Биздин долбоордо жерди пайдалануу параметрлери коомдук транспорттун өнүгүшү менен байланыштырылган, бул пландоого жана транспорттук инфраструктурага жүктөмдү оптимизациялоого мүмкүндүк берет. Шаардын борборунан жана жүргүнчүлөр транспортунун негизги линияларынан алыстангандыгына жараша курулуштун тыгыздыгы жана кабаттуулугу төмөндөйт (сүрөт. 1). Экинчи бөлүм ушул изилдөө арналган транспорт проблемалары: улично-жол тармагы Бишкек ээ жетишсиз плотностью, ошондон улам тиби шаардык шайма негизделген преимущественном пайдалануу, жеке автотранспорттун боло албайт туруктуу жана комфортным. В шаараларда менен окшош параметрлер улично-жол тармагын эл аралык практика сунуштайт накладывать олуттуу чектөө ээлик кылууга жана пайдаланууга автотранспорт үчүн смещать транспорттук суроо-транспорттун башка түрлөрү (Сүрөт.2). Мындай шартта шаардыктарды жылдырууда негизги ролду коомдук транспорт каражаттары аткарышы керек. Бүгүнкү күндө бардык коомдук транспорт менен ташуулардын 70% жеке ташуучулар тарабынан кичи автобустарда жүзөгө ашырылат. Сүрөт.1 шаарды өнүктүрүүнүн концепциялык схемасы/ Булак: автордук жамаатты изилдөө Сүрөт.2. Бишкек шаарынын учурдагы көчө-жол тармагы / Булак: автордук коллективди изилдөө Мында муниципалдык коомдук транспорттун иштеп жаткан маршруттук тарамы-автобустук жана троллейбус линиялары 3-сүрөттө сунушталган. 4 Сүрөт.Бишкек шаарынын муниципалдык транспортунун аракеттеги маршруттук тармагы Бул изилдөөнүн жыйынтыгы боюнча, жалпысынан шаарды өнүктүрүү ариптерин чейин каттам тармагынын жана транспорт инфраструктурасынын өнүгүшү артта калуу жөнүндө корутунду чыгарууга болот. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Бишкек шаарындагы жүргүнчүлөр транспорту чөйрөсүндөгү кырдаалды жакшыртуу, анын ичинде зыяндуу чыгарууларды азайтуу үчүн күч-аракеттерин жумшайт. Август айында 2020-ж. кол коюлган меморандум ортосундагы өз ара түшүнүшүү жөнүндө Азия өнүктүрүү банкы (АӨБ) жана Кыргыз Республикасынын финансы Министрлигинин долбоору боюнча электрификации шаардык транспорт [13]. Кыргызстанда электробустарды колдонуу жаңы жана бейтааныш иш болуп саналат. Ишинде [14] шаардагы электрдик жүргүнчүлөр транспортунун ар кандай варианттарынын натыйжалуулугун жана колдонуусун талдоо жыйынтыгы берилген. Технологиялар электросетевых автобустардын – электробусов: электробусы менен тамак-аш менен кыймылы (In-Motion-Feeding), электробусы менен подзарядкой кыймылда (In-Motion-Charging), электробусы менен подзарядкой каттамда (Opportunity Charging), электробусы менен подзарядкой нарын депо/карата станциялары (Overnight Charging). Троллейбустар" кемчиликтери " –Омар электробустар: 1. Электр менен жабдуу системасы: азыктандыруучу көмөкчордондор фидерлер, байланыш тарамдары-чыгымдар 2.Визуалдык булгоо (?()- эстетика 3.Байланыш тармагынын татаал кайчылаш-чыгымдар, эстетика 4.Катталган каттамдык тармагы (?)- жүргүнчүлөрдүн ишеними 5.Төмөн маневр (?))- 2-3 тилкеси 6.Электр менен жабдуу жана токъем системасын ишенимдүүлүк! - алдын алуу жана өркүндөтүү Ташуулардын энергия натыйжалуулугу боюнча электрбустардын ар кандай түрлөрүн салыштыруу жүргүзүлөт (1-таблица) Жүргүнчүлөрдүн жол киреси / ташуулардын энергиялык натыйжалуулугу 1-Таблица Пассажировместимость, чел Энергия на пассажира, Вт*ч/(пас*км) Масса накопителя, кг IMF 100 25 - IMC 95 26 312,5 OC 81 30 1250 ONC на тягу 26 96 5000 56 45 3000 Техникалык көз караштан алганда, бул варианты абдан похожи – кузов жана шасси автобустук типтеги тяговый электродвигатель, түзүлүш, башкаруу жана камсыз кылуу электр энергиясы. Ар кандай электр чубалгыларынын наркынын айырмачылыктар негизинен кубаттуулугу, өлчөмү жана батарейканын массасынын менен аныкталат. Сиздин шаар үчүн абдан ылайыктуу электробустун кандай түшүнүгү? Ал үчүн шаардын конкреттүү шарттарын жана ресурстарын эске алуу сунушталат. Салыштыруу варианттарын электробусов жасалышы изилдөөгө [15]: Биздин талдоо көрсөткөндөй, дизельный автобус, иштеген кадимки дизеле калат эң үнөмдүү технологиясына чейин жана 2025-жылдын, азырынча ченемдик база калат неизменной. Бирок, бул абдан аз Германиянын Өкмөтүнүн Борбордук максаттарга жетүү үчүн өбөлгө түзөт. "Мобилдүүлүк жана күйүүчү стратегиясы" (ктө), мисалы, парник газдарынын энергияны көбүрөөк керектөөнү кыскартуу же жаңы технологияларды ишке киргизүү. Тескерисинче, электр автобустар бул максаттарга жетүүгө олуттуу салым кошушу мүмкүн. Менен прогрессом энергетика өтүү ("Energiewende") жана андан аркы өнүгүшү аккумуляторной батареянын технологиясы электробусов болуп калат ашык пайдалуу, айрыкча экологиялык көз караштан. Үчүн электр автобустардын БКИНУН катары каралат эң экономичная технологиясы үчүн линияларын чоң жөндөмдүүлүктөрү (көп тейлөө, транспорт каражаттары сыйымдуулугу чоң) же линияларын жогорку суроо-талап болгон энергиясы. Башка жагынан алганда атмосферага бардык чыгындыларды: энергия алып жүрүүчүлөрдү өндүрүүдө иштетилген газдардын чыгышы жана атмосферанын жогорку катмарларына чыгындыларды эске алуу керек. Кадимки автобустардын сормо түтүктөрүн чыгаруу "башкаруу базасы негиздери" (Азия, версия 3.2) автомобиль транспорту менен чыгаргандык катышы колдонуу менен эсептелет. Электр автобустарын пайдалануу фазасынын чыгышы электр энергиясын өндүрүү менен аныкталат. Түзүмү электр энергиясын өндүрүүнүн негизделген ишине AG Energiebilanzen , Bundesverband Erneuerbare Energien (Федерациясы энергиянын кайра жаралуучу булактарын Германия)жана Fraunhofer Institut für Solare Energiesysteme (Институту күндүн энергиясын Фраунгофера Энергетикалык системасынын). Электр энергиясын келечектеги микс 2011-жылдын Лейтстудияга негизделген. Электр энергиясын өндүрүү үчүн чыгуулардын эсептешүү коэффициенттери электр станцияларын чыгарууну жана алгачкы энергия булактарын берүүнү камтыйт. Ошондой эле автобустарды өздөрү өндүрүүдө парник газдарын бөлүп чыгарууга талдоо жүргүзүлдү. Парник газдарынын чыгындылары: бардык альтернативдүү концепциялар дизелдик автобуска салыштырмалуу өндүрүш этабында чыгындыларды көбөйтүштү. Алар жогорку электр автобустун тиешелүү түшүнүгү батарейканын өлчөмүн таасирин тийгизет. Бирок, отун уюкчаларындагы гибриддик автобустар транспорт каражаттарын өндүрүүдөн улам кыйла жогору чыгындыларга ээ болот. Кыйла жогорку чыгышы отун элементинин негизинен төмөнкүлөр менен шартталган полимером, армированным углеродным волокном (CFRP) колдонулуучу керек үчүн суутек, жана платиной пайдаланылган отун элементе. Натыйжалуу өндүрүш процесстери углепластика, электр энергиясын пайдалануу менен кыйла жогорку үлүшүнө энергиянын кайра жаралуучу булактарын жана андан ашуун үлүшү жогору продукцияларды сатуу платина төмөндөтүүгө мүмкүн, бул экологиялык кесепеттери келечекте. Ошентип, ИМК шаардык коомдук транспорт электрлештирүү стратегиясынын ажырагыс бөлүгү катары каралат. Тандоо технология жана технологияларды өнүктүрүүнүн азыркы этабында ИМС стратегиясынын пайдасына жасалды. Тандоо электробусов технологиялар БКИНУН жасалды эле жылы Сан-Франциско [16]: шаар кеңейтет өзүнүн парк транзиттик автобустардын нулевым деңгээли чыгышынын: кийин сатып алуу 93 сочлененных электр автобустардын Xcelsior XT60 муниципалдык транзиттик агенттиги Сан-Франциско (SFMTA) разместило заказ 185 автобустардын New Flyer XT40 жабдылган системасы In Motion Charging (БКИ), технологиялар-жылдын Kiepe Electric. Функциясы менен In Motion Charging троллейбустар покрывают участоктору каттам жок аба линияларын режиминде тамак-жылдын аккумуляторов, ошондой батареянын андан кийин заряжаются, качан транспорт каражаты кайрадан көрсөтүлөт астында аба линиялары менен камсыздалышы. Алар жүргүнчүлөрдүн агымын жакшыртуу жана айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин азайтуу үчүн чакырылган. Бул жаңы автобустар шаардын эң тоолуу жана өтө жүктөлгөн каттамдарынын жүргүнчүлөрүн тейлейт. 2. Өзгөчөлүктөрү жана ыкмалары • Жасалган болжолдоолор жана аларды негиздөө * Маалыматтарды талдоо жана жалпылоо үчүн колдонулган статистикалык жана математикалык жол-жоболор. Колдонулган ыкмалар эреже катары хронологиялык тартипте, зарыл тактык жана маалымат менен жазылышы керек. Стандарттык ыкмалар гана эскертилген же адабиятка жасалган шилтеме менен сыпатталышы мүмкүн. Жаңы ыкмасы эгерде ал майда-чүйдөсүнө чейин баяндалат керек. Бишкек шаарынын калкы 1 миллиондон ашык болгон учурда абанын автомобилдик таштандыларынан булганышы менен олуттуу проблемалар бар. Бишкектеги абанын интенсивдүү булгануу булагы болуп автомобилдер саналат. Бишкек шаарындагы атмосферага булгоочу заттарды жыл сайын чыгаруунун жалпы көлөмү 240 миң тоннаны түзөт, анын ичинен 180 миң тонна булгоочу заттарды автомобилдерге туура келет. Шаарда катталган автоунаалардын саны 500 миңден ашат, алардын ичинен электробиликтери 100 даанадан аз. Бишкек шаарынын калкы 1 миллиондон ашык болгон учурда абанын автомобилдик таштандыларынан булганышы менен олуттуу проблемалар бар. Бишкектеги абанын интенсивдүү булгануу булагы болуп автомобилдер саналат. Бишкек шаарындагы атмосферага булгоочу заттарды жыл сайын чыгаруунун жалпы көлөмү 240 миң тоннаны түзөт, анын ичинен 180 миң тонна булгоочу заттарды автомобилдерге туура келет. Шаарда катталган автоунаалардын саны 500 миңден ашат, алардын ичинен электробиликтери 100 даанадан аз. Катары, чечим мэрия көрүп турат көбөйтүүгө паркынын коомдук муниципалдык транспорт чейин 60%-70%, бул кошумча 400-600 бирдик автобустардын чоң класс (45-60 орун), - деп тартибин оптималдаштырууга мүмкүндүк берет, сапаты жана иретке транспорт агымдарын борбордук көчөлөрдүн. Шаардын администрациясы экологияны жакшыртуу үчүн иш – чараларды кабыл алууда-газдагы кыймылдаткычтары менен автобустар сатылып алынды, бул зыяндуу заттардын агындыларын азайтат. Ошондой эле троллейбус паркын кеңейтүү боюнча аракеттер жасалууда. Бирок, пайдалануу электробусов болуп саналат, алар үчүн жаңы жана незнакомым иш жүргүзүү керектигин атайын изилдөө иштерин жүргүзгөн жана кеңири жайылтуу жана пайдалануу, электр башында жүргүнчүлөрдү ташуучу унаа каражаттарындагы, андан кийин, жана бардык жерлерде. Транспорт тармактарын кеңейтүү жана абанын булганышын төмөндөтүү жана Кыргыз Республикасында жашыл логистиканы илгерилетүү боюнча Бишкек шаарында ААКтын электрбустарын киргизүүнүн натыйжалуулугу жөнүндө болжол жасалды. Жүргүзүлгөн, ошондой эле төмөнкүдөй изилдөө: изилдөө түзүмүн кыймылдуу курамды коомдук транспорттун, өзүнө камтыган кырдаалды иликтөө менен поездками ар кандай түрдөгү транспорт жана рекомендована рациональная түзүмү; троллейбус тармагына, троллейбустарды троллейбус менен шаардын четин чоңойтулган автономдуу жүрүшү менен пайдалануунун эсебинен жабуу мүмкүндүгү максатында талдоо жүргүзүлдү. Изилдөө ачык булактардан маалыматтардын негизинде эконометрикалык ыкмаларды, ошондой эле өз изилдөөлөрдүн маалыматтарды, эксперттик талдоо жана калктын сурамжылоо маалыматтарды колдонушкан. 3 Натыйжалары Кыргыз Республикасынын тышкары чакан ГЭС эксплуатируется 18 электр станцияларынын белгиленген суммалык кубаттуулугу 3678 МВт, анын ичинде 16 ГЭС жана 2 ТЭЦ. ГЭСтерде электр энергиясын иштеп чыгуунун үлүшү өндүрүштүн жалпы көлөмүнүн 88,5% ын түзөт [17]. Учурда мындай өндүрүш түзүмүндө электр энергиясынын чыгышы анын жогорку катмарлары атмосферанын жүргүзүүдө энергия булактарына минимальны, ошондуктан нурлануу булактарынын зыяндуу газдардын автомобилдерди болуп саналат негизги загрязнителем абанын жана объектиси таасир жашыл логистика. 1. Кыргыз Республикасынын тышкары чакан ГЭС эксплуатируется 18 электр станцияларынын белгиленген суммалык кубаттуулугу 3678 МВт, анын ичинде 16 ГЭС жана 2 ТЭЦ. ГЭСтерде электр энергиясын иштеп чыгуунун үлүшү өндүрүштүн жалпы көлөмүнүн 88,5% ын түзөт [17]. Учурда мындай өндүрүш түзүмүндө электр энергиясынын чыгышы анын жогорку катмарлары атмосферанын жүргүзүүдө энергия булактарына минимальны, ошондуктан нурлануу булактарынын зыяндуу газдардын автомобилдерди болуп саналат негизги загрязнителем абанын жана объектиси таасир жашыл логистика. 2. Жүргүнчүлөр электр транспортунун сунуш кылынган түрүн тандоо үчүн 2-таблицада орточо мүнөздөмөлөрү менен техникалык аткаруунун варианттарын классификациялоо түзүлгөн. Электр транспортунун түрлөрүнүн классификациясы- Таблица 2 Троллейбус (с минимальным автономным ходом)\ Электробус с питанием в движении Электробус с подзарядкой в движении (троллейбус с увеличенным автономным ходом) Электробус с зарядкой на остановках Электробус с зарядкой в депо Название технологии IMF (In-Motion-Feeding) IMC (In-Motion charging) OC (Opportunity charging) ONC (Overnight charging) Способ накопления энергии нет Зарядка при движении по участку, оборудованному контактной сетью Ультрабыстрая зарядка на маршруте в ходе части остановок Ночная медленная зарядка Запас автономного хода до 2 км 5 — 70 км 20 — 70 км от 150 км Простой на зарядку Отсутствует Отсутствует 5 — 25 минут (на остановке) 4 — 10 часов (в парке) Атактуу троллейбус байланыш тармагына жана тармактын наркы менен байланган болуп саналат. Байланыш тармагы менен бирге кабельными линиялары жана тяговыми подстанциями болуп кымбат баалуу объекти болуп инфраструктураны талап кылган олуттуу инвестицияларды куруу жана тейлөө. Байланыш тармагын куруу жетиштүү жогору. Ошондуктан Бишкек шаарында ИМСтин вариантын колдонуу сунушталууда. Өлкөлөрдө, сакталып калган линиясы классического троллейбуса, негизсиз варианты "жарым-жартылай" троллейбуса, б. а. троллейбустар менен автономным жүрүшүнө көз аккумуляторов— абдан пайдалуу чечим. 3. Бишкек шаары үчүн Шаарды өнүктүрүү схемасынын негизинде1), муниципалдык транспорттун троллейбустук ташуучунун каттамдык тармагы (Сүрөт. 3 б), изилдөө кыймылдын жана калктын санынын перифериялык зоналардын, дыкат эсептелиши мүмкүн болушунча удлинения троллейбусных каттамдарды жылдын акыркы аялдамалар чейин турак жай массивдерин пайдалануу менен БКИ (табл. 3). Иштеп жаткан каттамдарды узартуу мүмкүнчүлүгү 3-Таблица # Название конечного пункта Номера маршрутов Жил массивы, попадающие в район дополнительного охвата Удлин-е маршрута , км 1 Микрорайон "Джал" 5,14,1 Арча-Бешик, Чон-Арык 5-6 2 Жил. Массив "Ак-Орго" 7,8,9,16 Селекция, Ак-Ордо 6-7 3 Микрорайон "Асанбай" 10,11,17,13,15 с. Кок-Жар, Бешкунгей 5-6 4 Микрорайон "Аламедин-1" 9,15,2 с. Новопокровка, 8 5 Рынок "Дордой"(Кожзавод) 4,17 Келечек, Дордой 5 Удлинение каттамдар аз жана оңой преодолевается троллейбустар карата автономном жүрүшү, перетягивающими бөлүгү жүргүнчүлөрдүн агымын ысык-жылын жашады массивдеринде өзүнө. Аркасында ишке киргизүү новинки троллейбусные каттамдар болот узартууга 30-40 км, ал эми троллейбусную каттамдык түйүнүн кеңейтүү эсебинен мүмкүнчүлүгү жүрүү бир троллейбусной багыты башка. Жолдо троллейбус менен жарым-жартылай дал келген автобустар троллейбустар троллейбустарга алмаштырылышы максатка ылайык. Муну менен жүргүнчүлөрдү тейлөөнүн сапаты жана коомдук жүргүнчүлөр электр транспортунун ролу жогорулоодо. Узаруу таблицасынан көрүнүп тургандай, маршруттардын 5-7 км болушу мүмкүн, акыркы аялдамасынан 10 км максималдуу чейин. Курулуштун наркы 1 км стандарттык троллейбус тармагын 400 миң АКШ долларына жетиши мүмкүн. АКШ, ошондуктан толугу менен өз-өзүнчө жол менен Троллейбус колдонуу жаңы байланыш тармагын куруу үчүн жакшы альтернатива болуп саналат. Демек, КМШ рыногу үчүн орточо эсеп менен ескен автономдуу кыймылы менен троллейбустун наркы 182500 АКШ долларын түзөт. АКШ жана довольна значительна Кыргызстан үчүн альтернатива катары болот пайдалана вариант кайра жасоого иштеп жаткан троллейбустардын заманбап конструкциянын троллейбус увеличенного синьцзян жүрүшүн. Мындай тажрыйба Россия аймактарда топтолгон. Сайышты батарейкасын, текшерүүчү жана байланыштар үчүн автоматтык көтөргүч түзүлүшүн кайра түзүү негизинде. Кайра жасоо наркы 22 миң АКШ долларына жакын АКШ долларын түздү. Комплекти кайра жасоого: жаңы электрондук алып келүүгө жана 42 литий-ионных батареянын-аккумулятора, салмагы болжол менен 1000 кг камсыз Кылынат автономный жүрүшүн 15-20 км жараша жүктөө. Бишкек троллейбус паркында 37 троллейбус бар-5275.03 "Оптима" (РФ) 2018-жылы чыгарылган. 33 ВМЗ-5298.01-50 "Авангард" (2013) маркасындагы троллейбусту кайрадан жабдуу үчүн потенциалдуу объект катары. 4 Талкуулоо Бул жазуучулар пайда жыйынтыгы маанисин жана маанисин түшүндүрүп, бул бөлүмдө болуп саналат. Бул бөлүм, жалгыз, иштин маанилүүлүгүн жана баалуулугун, ошондуктан жазуу үчүн макаланын абдан новатордук жана оор бөлүгү болуп саналат көрсөтүп турат. Бишкек шаарында абанын автомобилдик чыгындылардан булганышы жагынан олуттуу көйгөйлөр бар, бирок бул көйгөйлөрдү чечүү боюнча активдүү чаралар көрүлбөйт. Албетте, өкмөт билдирген долбоорлорду каржылоонун жетишсиздигине байланыштуу. Бирок жашыл экономиканын идеяларын илгерилетүү анча маанилүү эмес маселе болуп саналат. Өкмөттүн да, жергиликтүү коомчулуктун, жарандык коомдун да аракеттери зарыл. Шаардын жүргүнчүлөр транспорту социалдык-экономикалык жактан чоң мааниге ээ. Ал катуу элдин акыл-эс жана электротранспорт пропаганда таасир бериши мүмкүн, жүргүнчүлөр күн сайын транспорт менен пайдаланышат, ошондой эле анын бардык жакшыртуулары дароо баалоонун жана жылдыруунун предмети болуп калат. Төмөнкү этабы изилдөөлөрдү болуп калышы мүмкүн идеясы аны маршруттук микроавтобус менен камсыз кылуучу 70% шаардык пассажирооборота, анын электромобиль, ошондой эле бул берер азайтуу абанын булганышынын. Негизги тоскоолдук болуп саналат, албетте, наркы релиздерди, ал жетиши мүмкүн 20-30 АКШ долл. АКШ долларын түздү. Бирок системалардын компоненттери Беларуста жана Россияда өндүрүлүшү мүмкүн жана аккумулятордук батареялар КЭР тарабынан сатылып алынышы мүмкүн, бул чыгымдарды азайтууга мүмкүн. Сарптоолорду төмөндөтүү үчүн Кыргызстандагы айрым компоненттердин өндүрүшүн локалдаштыруу алып салынган эмес. Жашыл экономика принциптерин андан ары киргизүү энергиянын кайра жаралуучу булактарынын – шамал энергетикасынын жана күндүн башка түрлөрүн өнүктүрүү болуп калышы мүмкүн. Республиканын көптөгөн жерлеринде ветрогенераторлорду орнотуу үчүн дараметтүү мүмкүнчүлүктөр бар, ал эми күн күндөрүнүн саны боюнча жыл ичинде (247) Кыргызстан да күн энергетикасынын өнүгүшүнүн чоң келечеги бар. Тыянактары Кыргыз Республикасында Жашыл экономика принциптерин киргизүүнүн зарылдыгы бышып жетилди жана өбөлгөлөр бар; Башкы движителем идея экологиялык аң-сезим жана декарбонизации болууга тийиш ишке киргизүү долбоорун коомдук жүргүнчүлөрдү ташуучу транспорт; Республикада энергиянын жаңыланма булактарынын башка түрлөрүн өнүктүрүү зарыл. Адабият тизмеси [1] How circular economy and green technology can address Sustainable Development Goals? Edited by Jeng Shiun Lim, Yee Van Fan, Chunjie Li Last update 1 May 2021 https://www.sciencedirect.com/journal/journal-of-cleaner-production/collection/10RMVSP1ZQQ?page-size=100&page=1 [2] Agata Mesjasz-Lech, Urban air pollution challenge for green logistics, 2nd International Conference "Green Cities - Green Logistics for Greener Cities", 2-3 March 2016, Szczecin, Poland, Transportation Research Procedia 16 ( 2016 ) 355 – 365 https://www.researchgate.net/publication/310779353_Urban_Air_Pollution_Challenge_for_Green_Logistics [3] Jeng Shiun Lim, Yi Wan Fan , Chunji Lee How can the closed-loop economy and green technologies contribute to the achievement of the Sustainable Development Goals?, Journal of Cleaner Production. May 1, 2021 https://www.sciencedirect.com/journal/journal-of-cleaner-production/special-issue/10RMVSP1ZQQ [4] Deepjyoti Das, Pradip P.Kalbar, Nagendra R.Velaga Pathways to decarbonize passenger transportation: Implications to India’s climate budget, Journal of Cleaner Production Volume 295, 1 мая 2021 г. , 126321 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652621005412 [5] Thierry Mayera, CorentinTrevien The impact of urban public transportation evidence from the Paris region, Journal of Urban Economics Volume 102, November 2017, Pages 1-21, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0094119017300608 [6] Edward L Glaeser, Matthew E.Kahn, The greenness of cities: Carbon dioxide emissions and urban development. Journal of Urban Economics Volume 67, Issue 3, May 2010, Pages 404-418 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0094119009001028 [7] Yizhen Gu, Elizabeth Deakin, Ying Long, The effects of driving restrictions on travel behavior evidence from Beijing, Journal of Urban Economics, Volume 102, November 2017, Pages 106-122 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0094119017300244 [8] Christina Mitsakou,James P.Adamson,Artemis Doutsia Huw Bruntb Sarah, J.Jonesb Alison M. Gowersa Karen S. Exleya, Assessing the exposure to air pollution during transport in urban areas – Evidence review, Journal of Transport & Health Volume 21, June 2021, 101064 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2214140521000943 [9] Mirjam Schindler, Judith Y.T. Wang, Richard D. ConnorsA, Two-stage residential location and transport mode choice model with exposure to traffic-induced air pollution, Journal of Transport Geography, Volume 93, May 2021, 103044 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0966692321000971 [10] Продвижение принципов Зеленой экономики в КР: стимулирование использования экологического транспорта на электрической тяге http://mineconom.gov.kg/ru/post/6597 [11] Исследование по совершенствованию городского пассажирского транспорта в г. Бишкек, Кыргызская Республика. Заключительный отчет. Краткий обзор. — Японское агентство международного сотрудничества (JICA). 2013 г. https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12127627_01.pdf [12] О. Таловская, А. Рыжков, Н. Хорт Бишкек: Проект — концепция модели развития до 2040 года https://urban.hse.ru/bishkek2040 [13] В Бишкеке появятся электробусы? https://kaktus.media/doc/418681_v_bishkeke_poiaviatsia_elektrobysy_podpisan_pervichnyy_dogovor_s_abr.html [14] С. Корольков, «Электробус – технические особенности вариантов исполнения». Троллейбусный комитет МСОТ. МОСГОРТРАНС (8 сентября 2017). https://docplayer.ru/57047153-Elektrobus-tehnicheskie-osobennosti-variantov-ispolneniya.html [15] Fabian Bergk Kirsten Biemann Udo Lambrecht Ralph Pütz Hubert Landinger. Potential of In-Motion Charging Buses for the Electrification of Urban Bus Lines (англ.) // Journal of Earth Sciences and Geotechnical Engineering. — 2016. http://www.scienpress.com/Upload/GEO/Vol%206_4_21.pdf [16] IMC® electric buses on trend in the USA: Kiepe Electric to supply 185 systems for San Francisco https://www.automotiveworld.com/news-releases/imc-electric-buses-trend-usa-kiepe-electric-supply-185-systems-san-francisco/ [17] Электроэнергетика Кыргызстана https://www.energycharter.org/fileadmin/DocumentsMedia/Events/20070426-Bishkek_Kyrgyzstan_Nazarov-ru.pdf
А.А. Кыдыков, А.С. Уметалиев
724 | 0
БИШКЕК ш. КООМДУК ЭЛЕКТР ТРАНСПОРТУНУН ӨНҮГҮҮСҮНҮН КЕЛЕЧЕГИ
И.Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университети, Кыргыз Республикасы, 720044, Бишкек ш., Ч.Айтматова просп., 66 Сунушталган иште Бишкек шаарындагы жүргүнчүлөрдү ташуунун логистикалык тутуму талданган. Жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн жана транспорттук-логистикалык тутумду өнүктүрүүнүн сунушталган варианттарын кароонун негизинде, иштеп жаткан электр транспортун артыкчылыктуу өнүктүрүүнүн зарылдыгы жөнүндө тыянак негизделген. Жер үстүндөгү жүргүнчү ташуучу транспорттун өнүгүшүнүн заманбап дүйнөлүк тажрыйбасына талдоо жүргүзүлдү. Бишкек шаарынын транспорттук тутуму үчүн автономдуу жүрүшү көбөйгөн троллейбусту колдонуу менен өнүгүү вариантын тандоо негизделген. Ачкыч сөздөр: логистикалык тутум, транспорттук инфраструктура, абанын булганышы, көмүр кычкыл газынын чыгышы, автономдуу иштетүү, чыгымдар. Көптөгөн өлкөлөр көмүр кычкыл газынын бөлүнүшүн азайтуу, анын ичинде автомобилдик транспортунда программаларын кабыл алышууда. Ички күйүүчү кыймылдаткычы бар автоунаалардын санын жолдордо азайтуу боюнча конкреттүү пландар кабыл алынууда. Анын ордуна электромобилдерди көбөйтүү пландалууда. 1 миллионго жакын калкы бар Бишкек шаарында абанын булганышына байланыштуу олуттуу көйгөйлөр бар. Автоунаалар Бишкек шаарынын абасын булгаган эң күчтүү булагы болуп саналат. Бишкек шаарынын атмосферасына булгоочу заттардын чыгуусунун жылдык жалпы көлөмү 240 миң тоннаны түзөт, анын ичинен 180 миң тонна булгоочу заттар автоунааларга туура келет. Шаарда катталган автоунаалардын саны 500 миңден ашат, анын 100гө жетпегени электромобилдер. Шаардагы жүргүнчүлөрдү ташуу системасы өзүнө мүнөздүү өзгөчөлүктөргө ээ [1]. Бишкектеги кичи автобустар үстөмдүк кылган транспорт. Микроавтобус тармагы 120 маршруттук линиядан турат, анын ичинде 3000ге жакын кичи автобустук бирдиктер жана 40 жеке менчик операторлор тарабынан тейленет. Маршрут тармагы шаардын 70% аймагын камтыйт. Бишкек шаарынын мэриясынын алдындагы Шаардык транспорт башкармалыгынын (мындан ары - ШТБ) маалыматы боюнча, жалпы каттам линияларынын 30-40% шаардын сыртына чыгып кетет. Автобус менен троллейбус ташуучу ишинин сандык көрсөткүчтөрү бардык негизги параметрлер боюнча кичи автобустардан төмөн турат. Бишкек шаарынын мэриясынын ШТБнын маалыматы боюнча, 2018-жылы муниципалдык ишканалардын маршруттук каттамдарынын саны: 10 автобус жана 10 троллейбусту түздү, күн сайын болжол менен 156нын ичинен 110 троллейбус жана 110-120 автобустар линияга чыгышат. Бул көйгөйдү чечүү жолун ШТБ коомдук муниципалдык транспорттун паркынын 60-70%га чейин көбөйгөндүгүндө көрөт, бул кошумча 400-600 даана, чоң класстагы автобустар (100 жүргүнчү оруну менен), бул сапатты оптималдаштырат жана борбордун көчөлөрүндө транспорттун агымын жөнгө салат. Шаардык мэрия айлана-чөйрөнү жакшыртуу боюнча чараларды көрүп жатат - газ кыймылдаткычы бар автобустар сатылып алынып, зыяндуу заттардын чыгышы азаят. Ошондой эле троллейбус паркын кеңейтүү аракеттери көрүлүп жатат. Бирок жүргүнчүлөрдү ташуунун логистикалык тутумун туура уюштуруу үчүн кыймылдуу курамдын түзүмү шаар калкынын санына туура келиши керек [2]. Бишкек шаарлардын 2-тобуна кирет (1-табл.), демек, сунушталган орточо сыйымдуулугу (90-100 жүргүнчү - орун), ал жүргүнчүлөр паркынын рационалдуу түзүмүнө ээ болушу керек. Калктын 1-4-топторундагы шаарларда трафиктин негизги көлөмүн орточо 65-90 жүргүнчүгө ылайыкталган кыймылдуу курам менен жүргүзүү сунушталат. Ошол эле учурда, аз кубаттуулуктагы кыймылдуу курамдын үлүшү 20%-дан ашпоого жана шаардын калкынын өсүшүнө жараша азайышы керек. Ошол эле учурда ири кубаттуулуктагы кыймылдуу составдын үлүшүн көбөйтүү керек. 1-таблица Шаарлардын калкына жараша жүргүнчүлөрдү ташуунун орточо сунушталган транспорттун көлөмдүүлүгү Шаарлардын тобу Калктын саны, миң адам Кыймылдуу состав бирдигинин орточо кубаттуулугу, пас.- орун 1 1000ден ашуун 120—130 2 500дөн 1000ге чейин 90—100 3 250дөн 500гө чейин 75—80 4 100дөн 250гө чейин 65—70 5 50дөн 100гө чейин 45—50 Коомдук транспорттун өнүгүшүнүн иштелип чыккан концепциясында [3] ошондой эле транспорттук үлүштөрдүн керектүү коэффициенттерине жетишүү керектиги сунуш кылынган: жүргүнчүлөрдү ташуунун 70% чоң кубаттуулуктагы кыймылдуу курам менен тейлөөгө тийиш. Азыр болсо - бардык коомдук транспорттун ташуулары 70% жеке кичи автобустар менен жүргүзүлөт. Мунун бардыгы коомдук транспорттун ыңгайлуулугун жана комфортун камсыз кылууга жана трафиктин көлөмүн азайтууга багытталган. Мындан тышкары, абага бөлүнүп чыгуулары азыраак болгон транспортту киргизүү сунушталат. Ошондой эле, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Бишкек шаарындагы жүргүнчүлөрдү ташуу чөйрөсүндөгү кырдаалды жакшыртуу, анын ичинде зыяндуу заттардын бөлүнүшүн азайтуу боюнча чараларды көрүп жатат. 2020-жылдын август айында Азия Өнүктүрүү Банкы (АӨБ) менен Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин ортосунда шаар транспортун электрлештирүү долбоору боюнча өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандумга кол коюлду [4]. Бул долбоор заманбап энергияны үнөмдөгөн аккумулятордук электр автобустарын, кубаттоочу инфраструктураны (подстанциялар, электр монтаждоо жана курулуш иштери), автобус тейлөө үчүн жабдууларды сатып алууну карайт. Мындан тышкары, автобазалардын инфраструктурасын модернизациялоо, аба ырайы боюнча жаңы электрондук автобустар үчүн унаа токтотуучу жайларды куруу пландаштырылууда. Долбоордун алкагында электр автобустары үчүн пилоттук "жашыл" жол коридорун түзүү да камтылган. Бирок, Кыргызстанда электр автобустарын колдонуу жаңы жана тааныш эмес көрүнүш. Ошондуктан, Бишкек шаарында электр транспорттун ар кандай варианттарынын натыйжалуулугун жана колдонулушун талдоонун жыйынтыгы сунушталат. Заманбап электр транспортунун варианттарынын классификациясы 2-таблицада көрсөтүлгөн [5]. Троллейбустун кемчиликтери - аба тармагына туташуу жана тармактын өздүк наркы. Аба тармагы кабелдик чубалгылар жана тартуучу подстанциялар менен бирге, кымбат баалуу инфраструктура объектиси болуп саналат, бул курулушка жана техникалык тейлөөгө олуттуу инвестицияларды талап кылат. Ошондой эле, аралык чечим бар. Классикалык троллейбустун линиялары сакталып калган өлкөлөрдө "жарым-жартылай" троллейбустун варианты каралып жатат, б.а. аккумуляторлордон автономдуу жүрүүчү троллейбустар. Таблица 2 Электр транспортунун түрлөрүнүн классификациясы Троллейбус (минималдуу автономдуу жүрүү менен) \ Кыймылы бар электр автобусу Кыймылында кубатталган электр автобусу (автономдуу жүрүшү көбөйгөн троллейбус) Аялдамаларда кубаттоочу электр автобусу Деподо кубаттоочу электр автобусу Технологиянын аталышы IMF (In-Motion-Feeding) IMC (In-Motion charging) OC (Opportunity charging) ONC (Overnight charging) Энергияны сактоо ыкмасы жок Байланыш түйүнү менен жабдылган бөлүктө айдап бара жатканда кубаттоо Аялдамалардын бир бөлүгүндө маршрут боюнча өтө тез кубаттоо Түнкү жай кубаттоо Автономдуу жүрүүнүн аралыгы 2 кмге чейинки 5 - 70 км 20 - 70 км 150 км ден Кубаттодо бош турушу жок жок 5 - 25 мүнөт (аялдамада) 4 - 10 саат (паркта) Алардын эң кызыгы: 1. Классикалык электр автобус - ONC. Автобазада түнкүсүн статикалык кубаттоо менен, ал автобус менен троллейбустун бардык артыкчылыктарын айкалыштырат. Мындан тышкары, түнкүсүн электр жарыгы күндүзгүгө караганда арзан, бул дагы артыкчылык. Бирок, анын чоң кемчилиги – аккумуляторлордун салмагы жана баасы. Ошондуктан, классикалык электр автобустардын жүрүшү чектелген - көпчүлүк заманбап моделдер үчүн ал 200 чакырымдан ашпайт, бул күн бою маршруттарда иштөө үчүн жетишсиз. Бул көйгөйдү аялдамалардын бир бөлүгүндө (OC) каттамда ультра тез кубаттоочу электр автобустар же кыймылда батарейкаларды динамикалык кубаттоо менен чечсе болот. Динамикалык кубаттоо кыйла аз убакытты талап кылат, бирок ал атайын кубаттоо инфраструктурасын талап кылат. IN Шаарлардагы мындай инфраструктура катарында, классикалык троллейбустун же ал тургай трамвайдын учурдагы байланыш түйүнү кызмат кыла алат. 2. Автономдуу жүрүүсү бар троллейбус - IMC. Бул троллейбус инфраструктурасы бар шаарлар үчүн экономикалык жана экологиялык жактан пайдалуу вариант. Электр автобустары үчүн IMC өткөрүү жөндөмдүүлүгү жогору линиялар (тез-тез тейлөө, кубаттуулугу жогору унаалар) же энергияга болгон муктаждыгы жогору линиялар үчүн үнөмдөөчү технология деп эсептелет. Жүргүнчүлөрдү ташуунун сыйымдуулугуна жана энергетикалык натыйжалуулугуна транспорттун ар кандай түрлөрүнүн анализи 3-таблицада келтирилген. 3-таблица Жүргүнчүлөрдүн сыйымдуулугу / транспорттун энергиялык натыйжалуулугу # Жүргүнчүлөрдүн сыйымдуулугу, адамдар Бир жүргүнчүгө энергия Вт*саат/(жүрг*км) Айдоочу салмагы, кг IMF 100 25 - IMC 95 26 312,5 OC 81 30 1250 ONC тартууга 26 96 5000 56 45 3000 Айрым электр автобус тутумдарынын наркынын түзүмү 1-сүрөттө көрсөтүлгөн. Сүрөт. 1. Кыймылдуу составдын наркынын түзүмү Техникалык көз караштан алганда, бул варианттардын бардыгы абдан окшош - автобус түрүндөгү кузов жана шасси, тартуу электр кыймылдаткычы, башкаруу шаймандары жана электр кубатын берүүчү. Электр автобустарынын ар кандай конструкцияларынын наркындагы айырмачылыктар негизинен аккумулятордук батареялардын кубаттуулугу, көлөмү жана салмагы менен аныкталат. Орточо алганда, болжол менен 1000 кг салмактагы литий-ион батареясы 25 чакырымга чейинки автономдуу жүрүүнү камсыз кылат. Бул IMC электр автобусунун жалпы массасынын болжол менен 5% түзөт. Бишкек шаарында электр транспортун өнүктүрүү боюнча чаралар. Байланыш тутумдарынын курулушунун наркы кыйла жогору (линиянын 1 чакырымынын баасы 400 миң доллардан ашык), ал эми автономдуу троллейбустарды сатып алуу абдан пайдалуу чечим. Бишкек шаары үчүн троллейбус каттамдарын терминал аялдамаларынан массивдердин тамырларына чейин IMC колдонуп узартуу боюнча долбоор сунуш кылынат (4-табл.). 4-таблица Учурдагы каттамдарды узартуу мүмкүнчүлүгү # Бара турган жердин аталышы Маршруттун номерлери Кошумча жабуу аймагына кире турак массивдер Маршруттун узартуусу, км 1 "Жал" кичирайону 5,14,1 Арча-Бешик, Чоң-Арык 5-6 2 “Ак-Өргө” турак массиви 7,8,9,16 Селекция, Ак-Ордо 6-7 3 "Асанбай" кичи району 10,11,17,13,15 Көк-Жар айылы, Бешкунгей 5-6 4 Аламүдүн-1" кичи району 9,15,2 Новопокровка 8 3 "Дордой" базары (Булгаары заводу) 4,17 Келечек, Дордой 5 Маршруттардын узартылышы анчалык деле оор эмес жана аларды автономдуу троллейбустар оңой эле жеңип алышат, алар турак жай конуштарындагы жүргүнчүлөрдүн агымынын бир бөлүгүн өзүнө тартып алышат. Ушул жол менен жүргүнчүлөрдү тейлөөнүн сапатын жогорулатуу жана коомдук электр жүргүнчү ташуулардын ролун жакшыртуу мүмкүн. Библиографиялык тизме 1. https://soros.kg/srs/wp-content/uploads/2020/01/A4.pdf 2. Пассажирские автомобильные перевозки Учебник для вузов. Под ред. В.А. Гудкова\Гудков В.А., Миротин Л.Б., Вельможин А.В., Ширяев С.А., 2006 г. 448 стр. 3. http://meria.kg/index.php?lang=kg 4. https://kaktus.media/doc/418681_v_bishkeke_poiaviatsia_elektrobysy_podpisan_pervichnyy_dogovor_s_abr.html 5. Корольков С., «Электробус – технические особенности вариантов исполнения». Троллейбусный комитет МСОТ. МОСГОРТРАНС (8 сентября 2017). © Кыдыков А.А., Уметалиев А.С., 2021
Джелдогутова Надира Кайратовна
773 | 0
Виртуалдык логистикалык борборлор ресурстарды пайдалануунун натыйжалуу ыкмасы катары
2-курстун аспиранты, Казак-Немис университети, Алматы, Казакстан "Ресурстарды үнөмдөөчү өндүрүштүк логистика" адистиги Илимий жетекчиси - Кегенбеков Жандос Кадырханович, техника илимдеринин кандидаты, доцент, Казак-Немис университетинин Инженердик жана маалыматтык технологиялар факультетинин деканы Аннотация. Бул макалада ресурстарды пайдалануунун эң натыйжалуу жолу катары виртуалдык логистикалык борборлор каралат. Ошондой эле, маалыматтык технологиялардын виртуалдык логистикалык борборлорго тийгизген таасири изилденип, акыркы натыйжасы бүгүнкү күнгө чейин көрсөтүлөт. Ачкыч сөздөр: виртуалдык логистикалык борборлор, маалымат агымы, маалыматтык технологиялар, булуттагы сактоо. Азыркы учурда, маалыматтык технологиялар аркылуу көптөгөн процесстерди тутумдаштыруу жана жөнөкөйлөтүү барган сайын кеңири жайылууда. Корпорациялар жана ири уюмдар виртуалдык логистиканы жакшы көрүшөт, ал секирик менен өнүгүп жатат жана убакытты, тапшырмалардын ылдамдыгын жана башка ушул сыяктуу көптөгөн ресурстарды үнөмдөөгө мүмкүнчүлүк берет. Виртуалдык логистикалык борбор сизге дистанттык режимде иштөөгө жана тапшырмаларды аткарууга мүмкүнчүлүк берет, жана бул дүйнө жүзү боюнча кызматкерлердин иштешине мүмкүнчүлүк берет, бул жагдай логистика жаатында жумуш берүүчүлөргө көмөк түзөт. Uber, Amazon, Alibaba мисалдарын колдонсок, алар булут платформаларында сактоо менен бардык бизнес моделдерин негиздешет, бардык эсептөөлөр булуттуу эсептөө, Буюмдар Интернети тармактарында жана башкаларда [1, стр. 26]. Маалыматтык-коммуникациялык технологиялар атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатуу үчүн бир топ кеңири мүмкүнчүлүктөргө ээ, анткени башкаруу процесстерин модернизациялоо аркылуу кардарлардын, жөнөтүүчүлөрдүн жана бизнес өнөктөрдүн ортосунда тыгыз өнөктөштүк мамилелерди орнотот. Маалымат агымынын өзү өндүрүш тутумундагы материалдык баалуулуктарга параллелдүү өтөт. Маалымат агымынын интеграциясы виртуалдык логистикалык тутумду көбөйтөт, жемиштүү кылат жана агым процесстериндеги бардык тоскоолдуктарды жеңет [3, 15 б.]. Маалымат агымынын виртуалдык логистикалык тутумга интеграцияланышынан улам келип чыккан кээ бир кыйынчылыктарды белгилөөгө болот: тутумду интеграциялоо; тутумдун функционалдуулугун этап-этабы менен ишке ашыруу; уюмдун бардык маалымат базаларына жеткиликтүүлүк; анализде маалыматтарды кабылдоону колдоо үчүн маалыматтарды визуалдаштыруу ыкмалары. Виртуалдык логистикалык борборлорду түзүүдө төмөнкү тоскоолдуктарды эске алуу керек: Байланыштуу кызматтар жаатындагы атаандаштар мындай тобокелге барбашы мүмкүн - бириккен жана комплекстүү кызматтарды көрсөтүшөт; өнөктөштүктө логистикалык ишмердүүлүктү өнүктүрүүнү камтыган биргелешкен натыйжага скептикалык мамиле; логистикалык маалымат тутумдарын туташтыруунун мүмкүн эместиги [7, 87 б.]. 1 сүрөт. Интегралдык тутумдагы ресурстардын иерархиялык уюштурулушу Виртуалдык логистикалык борборду түзүүнүн негизи - колдо болгон потенциалды натыйжалуу башкаруу. Колдогу кубаттуулуктар - бул функционалдык жана техникалык мүнөздөмөлөрү, параметрлери, иштөөгө даярдыгы боюнча виртуалдык логистикалык тутумга киргизиле турган ресурстар. Интеграциялаштырылган логистикалык кызматтар имараттар, машиналар, жабдуулар, жумушчу күч сыяктуу ресурстарды колдонууну талап кылат. Колдо болгон кубаттуулуктарды жеке же топтук пайдалануу кардардын талаптарына жана канааттануу жолуна жараша болот. Мобилдик ресурстарга унаалар, адамдык ресурстар жана каржы капиталы кирет. Бул ресурстар пландаштырылган логистикалык кызматтарга ылайык, эч кандай чектөөсүз жеткиликтүү болушу мүмкүн. Туруктуу ресурстарга жолдор, кампалар, өткөрүү пункттары, бекеттер, порттор, аэропорттор ж.б. кирет. Көп максаттуу логистикалык борбордун концепциясын иштеп чыгууда 1-сүрөттөгүдөй иерархиялык архитектура колдонулат. Төмөнкү ресурстарды сорттоо колдонулат: Туруктуу ресурстар; Уюштуруу ресурстары; Мобилдик ресурстар. Геоаймактар менен логистикалык кызматтардын мүнөздөмөлөрүнүн ортосундагы туруктуу ресурстар аркылуу ар кандай борбордон ажыратылган жерлерге бөлүштүрүү менен байланыш трафиктин көлөмүнүн өсүшүнө алып келет. Андан тышкары, виртуалдык логистикалык борборду децентралдаштыруу транспорттук чынжырларды оптималдаштыруу аркылуу транспорттук каттамдардын потенциалын көбөйтүүгө оң таасирин тийгизет. Жыйынтыктап айтканда, көптөгөн компаниялар көптөгөн оң аспектилерди жетекчиликке алып, атаандаштары менен өнөктөштүктө виртуалдык логистикалык борборлорду түзүшөт, жөнөкөй логистикалык борборлор менен келип чыккан көптөгөн көйгөйлөрдүн чечилишине жетишишет. Ресурстарды туура бөлүштүрүү децентралдаштырылган борборлордун туура иштеши менен ишке ашат. Бирок, бардык факторлорду эске алганда, алыста жайгашуу жана виртуалдуулук өзүлөрүнүн түзөтүүлөрүн киргизерин унутпаш керек. Мисалы, ар бир компаниянын негизги ресурсу анын адамдык ресурсу. Библиографиялык тизме 1. Минакова И. и др. Новации в управлении запасами промышленных предприятий //Инновационная экономика: перспективы развития и совершенствования. – 2017. – №. 8 (26). 2. Кизим А. А., Исаулова С. С. Виртуальная транспортно-логистическая система. Логистические центры как пункты виртуального экономического анализа //Финансы и кредит. – 2004. – №. 1 (139). 3. Кизим А. А., Козенко В. В. Виртуальная логистика: проблемы и перспективы //Экономика устойчивого развития. – 2013. – №. 14. 4. Халын В. Г. Виртуализация информационно-логистической инфраструктуры региональных логистических распределительных центров (на примере ООО «СКЛП») //Вестник Ростовского государственного экономического университета (РИНХ). – 2014. – №. 3 (47). 5. Кривденко А. Н., Черпакова Е. В. Применение виртуальных технологий в транспортно-логистические системы //Инновации в науке и практике. – 2019. – С. 214-218. 6. Матвеева Д. А. Виртуальная организация в логистике //Актуальные проблемы авиации и космонавтики. – 2018. – Т. 3. – №. 4 (14). 7. Путькина Л. В. Разработка инновационной стратегии деятельности коммерческого предприятия на виртуальном рынке //Современные проблемы науки и образования. – 2013. – №. 2. – С. 365-365. 8. Давыдов С. В. Виртуальные логистические центры в региональных транспортно-логистических системах //Вестник транспорта. – 2003. – №. 6. – С. 34-38.
Голощапова Анастасия Павловна, Жайлообаев Сардар Үмүтбекович
877 | 0
Жарандык коом үчүн мамлекеттик сатып алууларды көзөмөлдөө тутуму
Илимий жетекчиси - Долотбакова А.К., э.и.д., И.Раззаков атындагы КМТУнун доценти Аннотация: Бул макалада Кыргызстандагы жарандык коом үчүн мамлекеттик сатып алууларды көзөмөлдөө тутумунун жоктугу көйгөйү каралат. Өлкөнүн жарандык коомунун мүнөздүү белгилери чагылдырылып, сүрөттөлөт. Гезит жарандык коомдун сатып алууларын көзөмөлдөө инструментинин эл аралык методологиясынын негизинде "жашыл желектерди" көзөмөлдөө тутумун сунуш кылат. Ачкыч сөздөр: жарандык коом, мамлекеттик сатып алуулар. Азыркы учурда, мамлекеттик сектор менен жарандык коомдун ортосундагы мамиле формалдуу болууда, ал тургай конфликтке жакын. Бул түшүнүктүү, анткени мамлекеттик сатып алуулар сектору коррупциялык схемаларга көбүрөөк кабылат, бул акыр аягында мамлекеттик кызматтарды көрсөтүү сапатынын төмөндөшүнө жана коомдук товарлардын адилетсиз бөлүштүрүлүшүнө алып келет, бул Кыргыз Республикасынын экономикасына чоң таасирин тийгизет. Сабырова Г.Ж. Кыргызстандын мамлекеттик сатып алуулар жаатында болжол менен 30 миллиард сом айланып, жыл сайын ички дүң өнүмдүн 15% дан ашыгы мамлекеттик сатып алууларга жумшаларын белгилейт. Бюджеттик каражаттардын туруктуу дефицитин эске алуу менен, аларды ар дайым эффективдүү жана үнөмдүү пайдалануу актуалдуу маселе болгон жана боло берет. Демек, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн алдында турган маанилүү милдеттердин бири - мамлекеттик сатып алуулар жол-жоболорунун ачык-айкындуулугун камсыз кылуу [1]. Айрыкча, COVID-19 пандемиясы учурунда, адамдар жашоосундагы мамлекеттик сатып алуулардын ролу жөнүндө ойлоно башташты. Алар өкмөттөр жеке коргонуу каражаттарын жана өпкөнү жасалма желдетүү аппараттарын сатып алып жаткандыгын жана тез аранын ичинде COVID-19 оорулууларын дарылоо үчүн жаңы ооруканаларды куруп жатышкандыгын жана башкаларды көрүп жатышат. Жума сайын биз жаңы чуулгандуу окуялар жөнүндө окуйбуз - эбегейсиз баалар, миллиондогон долларлык келишимдерди алган жаңы фирмалар, акчалар жоголуп, тизме уланууда. Жарандык коом институтунун өнүкпөгөндүгү жана мамлекеттик структуралардын жабык экендиги, британиялык Economist Group компаниясынын The Economist Intelligence Unit тарабынан түзүлгөн демократиянын дүйнөлүк рейтинги менен тастыкталды, 2020-жылы Кыргызстан 167 мамлекеттин ичинен 107-орунду ээледи. Бир жыл мурун өлкө 101-орунда болчу. 2015-жылы World Justice Project жана Кыргызстан дүйнөдөгү өлкөлөрдүн өкмөттөрүнүн ачык-айкындуулук индексинде 102нин ичинен 64-орунду ээлеген. Мунун негизинде жарандык коом тарабынан мамлекеттик сатып алууларды контролдоо жана мониторинг жүргүзүү калктын бийликке болгон ишеним кризисинен чыгуу үчүн зарыл. Мамлекеттик сатып алуулардын ишине көз салган жана жөнгө салган калктын жоопкерчилиги жогорулап, ал кандай шартта жашай тургандыгын өзү чечет. Бул курал менен жарандык коом өлкөнүн экономикалык саясатына салым кошот. Албетте, коррупцияны толугу менен жок кылуу мүмкүн эмес, бирок коррупциялык тобокелдиктерди азайтуу - сатып алууларды көзөмөлдөгөндөрдүн алдыга койгон максаты. Мониторинг кылгандар аудитор болбосо дагы, сатып алуулар боюнча көндүмдөргө жана билимге ээ болбосо дагы, алар мамлекеттик сатып алуулардын натыйжалуулугун жогорулатууда маанилүү ролду ойношот. Бул идеялардын көпчүлүгү өкмөттүк иликтөөлөр эмес, жарандык коомдон же журналисттерден келип чыгат. Бирок, бактыга жараша, акыркы жылдары жарандар сатып алууларды көзөмөлдөөгө көбүрөөк көңүл буруп жатышат. Алар акчаларынын ачык, калыс жана натыйжалуу сарпталышын камсыздоону каалашат. Маалымат жеткиликтүү болгондо, көп нерсени жетүүгө мүмкүн, буга дүйнө жүзү боюнча жарандардын жана жарандык коомдордун жетегинде сатып алууларды көзөмөлдөөчү уюмдарынын көбөйүшү күбө. Бирок «сатып алууларды көзөмөлдөө» деген эмне? Кантип муну жакшыраак технология жана маалыматка жетүү аркылуу натыйжалуу кылса болот? Жарандарды келишимдерди кароого эмне түрткү берет? "Сатып алууларга мониторинг жүргүзүү" ыкмалары ушунчалык көп жана алардын бардыгы туура, анткени алар ар кандай контексттерде, максаттарда жана методдордо иштешет. Дүйнөдөгү белгилүү методологиялардын ичинен «Жарандык коомдун сатып алууларга мониторинг жүргүзүү инструменти» колдонулат. Бул эл аралык деңгээлде кеңири колдонулган курал жана сатып алуулардын ар бир этабында кызыл желектерди аныктоого таянат. Кызыл желектер - бул мүмкүн болгон кемчиликтердин, мыйзам бузуулардын же коррупциянын белгилери. Кызыл желекти аныктоо сөзсүз түрдө мыйзам бузуунун же коррупциялык иш-аракеттердин болушун билдирбейт, тескерисинче, мындай көрүнүштөрдүн болушу мүмкүн экендигин кошумчалаш керек. Кээде кызыл желек коррупция жөнүндө эмес, адамдык же техникалык катачылыктардан улам келип чыгышы мүмкүн. Демек, мониторинг жүргүзүүчүлөр үчүн кызыл желектерди кантип аныктоону гана эмес, аларды терең талдоо үчүн көрүлө турган чараларды, анын ичинде мамлекеттик сатып алуулар жаатындагы көзөмөлдөө жана контролдоо үчүн жооптуу органдарга кабарлоо, анти-тергөө иштерин текшерүү маанилүү, атаандаштык практикасы, кызыкчылыктардын кагылышуусу, коррупция ж.б. [2]. Мониторинг ишин жүргүзүү үчүн мамлекеттик сатып алуулар процесси 4 негизги этапка бөлүнөт: Сатып алуулар документтерин иштеп чыгуунун жана пландаштыруунун этабы; Сатып алуулар жол-жобосун баштоо баскычы; Сунуштарды баалоо жана келишим түзүү баскычы; Келишимдин аткарылышынын жана мониторингинин этабы. Ар бир этапта, кызыл желек инструментин жетектөөчү жарандык коомдун жумушчу тобунун мүчөсү тез арада мамлекеттик сатып алуулардын жол-жоболорун бузган тендерлерге сигнал бере алат. Келишим түзүү процесстериндеги мүмкүн болгон мыйзам бузууларды же натыйжасыздыктарды аныктоого жардам бере турган тобокелдик көрсөткүчтөрү, мисалы: кыска тендердик мөөнөттөр; соодагерлердин аз саны; конкурстук негизде түзүлгөн келишимдердин төмөн пайызы; өзгөртүлгөн келишимдердин жогорку пайызы; берилген сумма менен келишимдин акыркы суммасынын ортосунда чоң айырмачылыктар. Бул куралды биз аналог катары колдонсок болот. Жана демократиялык институттун деңгээлин, коррупциянын деңгээлин, ой жүгүртүү маданиятын ж.б. эске алып биз мамлекеттик сатып алууларда ушул коомдук мониторинг тутумун адаптациялай алабыз. Тутум өзү бир нече фундаменталдык компоненттердин негизинде курулган: Сатып алууларга көзөмөл жүргүзүү боюнча колдонмо (A Procurement Monitoring Guide) - колдонуучуга соттук-медициналык экспертизанын жана кызыл желектердин жардамы менен, коррупциялык тобокелдикке жол ачып, сатып алуулардын жол-жоболорун көзөмөлдөөчү деталдуу схеманы берет. Өлкөлүк-диверсификациялык принциптери (The Country-specific Monitoring Guides) - "Көзөмөлдөө боюнча колдонмону" мамлекеттик сатып алуулар тутумдарынын улуттук өзгөчөлүктөрү менен байланыштырууга мүмкүндүк берет. Мониторинг боюнча жардамчысы (The Monitoring Assistant) - интерактивдүү текшерүү тизмеси, коррупциялык тобокелдиктин «кызыл желектерин»(сигналдарын) табууну жеңилдетет. Көмөкчү материалдар (The Links Pages) - сатып алуулардын мониторингин колдоо үчүн кошумча ресурстардын жыйнагы. Окутуу мейкиндиги (The Learning Community) - кошумча интерактивдүү окутуу мейкиндиги, анда активдүү колдонуучулар (CSPM) инструментти өркүндөтүү боюнча сын-пикирлерин калтырып, коррупциялык сатып алууларды табуу тажрыйбасы менен бөлүшө алышат. Интерактивдүү окутуу курсу (The Online Training) - сатып алууларга мониторинг жүргүзүүдө куралды (CSPM) практикалык колдонууга үйрөтүү. Америкалык моделди колдонуунун артыкчылыктары - ийкемдүүлүк жана модулдуулук. Ал мониторинг жана контролдоо процесстерин түзүүнүн тутумдуу логикасын гана чагылдырбастан, колдонуучуга коррупциялык сатып алууларды издөө үчүн структуралаштырылган курал менен камсыз кылат. Бул процессте репрессия жана куугунтуктоо коркунучу бар экендигин эске алганда, Кыргызстанда жарандык коомдун өкүлү эч кандай мыйзам бузуу таппаган жерге жашыл желек орнотуп белги бергенде, "жашыл желек" тутумун колдонуу коопсуз болмок. Биздин республикада мамлекеттик органдардын коррупциянын деңгээли кыйла жогору болгондуктан, кызыл желектерди колдонуунун түздөн-түз тутуму ар дайым чыр-чатактарга жана чыңалууга алып келет. Кызыл желектери бар ачык жана сынчыл жарандык коомдун өкүлдөрү куугунтукталып, аларды мониторинг процессине мындан ары катышуудан баш тарттырабыз деп коркутушат. Мындай коркутуу аракеттери жөнүндө тез арада тиешелүү улуттук органдарга билдирүү керек болот, бул жарандар үчүн анчалык деле жагымдуу эмес. Улуттук бийлик органдарынын чечимдерине таасир этүү жана коррупциялык көрүнүштөрдүн алдын алуу жана жарандардын сөз эркиндигине жана жалпыга маалымдоо каражаттарына болгон укуктарынын сакталышын камсыз кылуу мүмкүнчүлүктөрү көбүрөөк болсо дагы, биздин өлкөдө алардын коррупциялык схемаларга тартылып кетпешине эч кандай кепилдик жок. Мониторинг процессине катышкан адамдардын же уюмдардын фамилияларын толук купуялуулукта сактоо керек, алар берген маалыматтар отчетто жалпысынан жазылат, б.а. "Жарандык коомдун, өлкөнүн өкүлдөрү көз карашы боюнча ...”. Өкмөттүн катышуусу жана катышуучулардын тизмеси бийлик менен бөлүшүлбөйт. Жана бул процессте массалык маалымдоо каражаттары активдүү катышуусу керек. Жыйынтыктап айтканда, жарандык коом институттарын тартуу жана мамлекеттик жана муниципалдык кызмат көрсөтүүлөрдү башкарууда жарандардын кызыкчылыктарын эске алуу жана алардын сапатын жогорулатуу боюнча иштердин артыкчылыктары төмөнкүлөрдү камтыйт деп айта алабыз: Кызмат көрсөтүүчү мамлекеттик жана муниципалдык органдар үчүн: жарандык сектордон келип түшкөн даттануулардын, талаш-тартыштардын пайыздык кыскаруусу (коомдук угуулар, консультациялар ж.б. мыйзамдарды сактабоо менен байланышкан), буга байланыштуу, аларды кароого жумшалган үнөмдөлгөн убакытты даттанууларга жана талаш-тартыштарга байланыштуу болбогон кыйла маанилүү көйгөйлөрдү жана милдеттерди чечүүгө жумшоого болот; алардын ишмердүүлүгүнө, дегеле кызмат көрсөтүү жаатындагы терс сыноолордун пайыздык төмөндөшү; жарандык коом тарабынан кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын баалоо ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын аларды көрсөтүүдө жоопкерчилигине таасир этет. Жарандык сектор үчүн: мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө калктын маалымдуулугун кыйла жакшыртуу; жарандык коомдун өкүлдөрүнүн мамлекеттик сектордо кабыл алынган чечимдерге, ошондой эле көрсөтүлгөн кызматтардын натыйжаларына канааттануу деңгээлинин пайыздык өсүшү; моралдык чыгымдарды азайтуу. Ошентип, жарандык коом институтун түзүп, биз мамлекеттик сатып алуулардын мониторингинин жана көзөмөлүнүн натыйжасыздыгы жана бөлүнүп-жарылуу көйгөйүн чечебиз. Кыргызстанда дагы деле коомдук көзөмөл жок. Бул процессти түшүнгүсү келген адамдар, жөнөкөй адамга түшүнүү кыйын болгонуна карабастан, жардамга кайда кайрыларын билишпейт. Ал эми коомдук бирикмелер жана активисттер бардык процесстерди жөн гана көзөмөлгө ала алышпайт. Жарандар мамлекеттик сатып алуулардын жол-жобосуна жана ага көзөмөл жүргүзүүнүн натыйжалуулугуна ишенишпейт. Мындан тышкары, сатып алуулар үчүн жооптуу министрликтер менен ведомстволор өзүлөрүнүн жана башкалардын каталарынан сабак алышпайт, бул тармакта коррупциянын жана адилетсиз атаандаштыктын колун бошотушат. Колдонулган адабияттардын тизмеси: 1. Долотбакова А.К. Кыргыз Республикасында мамлекеттик сатып алуулар процессин илимий изилдөө иштерин күчөтүү жана күчөтүү жөнүндө. - [Электрондук ресурс]: https://www.pplo.kg/repository/26/ 2. Мамлекеттик сатып алууларга мониторинг жүргүзүү боюнча колдонмо: жарандык коом үчүн курал. - [Электрондук ресурс]: http://viitorul.org/files/achiztii%20publice/Ghid%20Achizitii%20Societate%20Civila%20%202017%20-%20RUS.pdf
Орумбаев Темирлан Азаматулы
495 | 0
Иммитациялык моделдөө жүргүнчүлөрдүн агымын божомолдоонун ыкмасы катары
Орумбаев Темирлан Азаматулы “Ресурстарды үнөмдөө өндүрүштүк логистикасы " Казак-Герман Университети (DKU) Илимий жетекчиси - Кегенбеков Ж.К., Т.и.д., доцент, Казак-Герман Университети (DKU) Аннотация Иммитациялык моделдөө ыкмасы процесстерди чындыгында кандай болоорун сүрөттөгөн моделдерди курууга мүмкүндүк берет. Мындай моделде окуялардын агымдары жана аткаруу убактысы менен бир окуя үчүн же бир нече сыноолор үчүн эксперимент жүргүзсө болот. Анын учурунда натыйжалар жазылып, тиешелүү тыянактар чыгарылышы мүмкүн. Анализдөө ыкмаларын колдонуу менен изилдөө кыйынга турган массалык тейлөө тутумдарга (МТТ) тутумдардын чоң классы кирет. Бул иштин максаты - иммитациялык моделдөө аркылуу жүргүнчүлөрдүн агымын божомолдоочу көрсөткүчтөрдү алуу мүмкүнчүлүгү. Максатка жетүү үчүн төмөнкү милдеттер коюлган: иммитациялык моделдөө тутумун изилдөө; моделди курууга туура келген программалык продуктту тандоо; коомдук транспорт чөйрөсүндөгү учурдагы абалын талдоо. Белгилүү бир окуялар МТТнин бир абалдан экинчи абалга өтүшүнө - арыздардын келип түшүүсү жана аларды аткаруу таасир этет. Окуялардын агымы биринин артынан экинчиси кокустан келип чыккан кокустуктардын пайда болушунун ырааттуулугунан келип чыгат. Көпчүлүк учурда, бүтүндөй тутумдун иш-аракеттери бир эмес, бир нече окуялардын агымы менен аныкталат. Ачкыч сөздөр: логистика, моделдөө, жүргүнчүлөрдүн агымы, коомдук транспорт, транспорттук тутум. Транспорттук тутум жыл сайын туруксуз факторлордун таасири астында өнүгүп турат, бул коомдук транспорттун иштөө чөйрөсүнө сөзсүз таасирин тийгизет. Шаардын дагы, жеке ишканалардын дагы коомдук транспорт жана транспорттук тармактар жаатында негизги милдети - жеткиликтүү, ишенимдүү, туруктуу жана ыңгайлуу жүргүнчүлөрдү ташуу кызматын түзүү жана камсыз кылуу. Учурда жүргүнчүлөрдү ташууну уюштуруунун көрсөткүчү анчалык деле жакшы эмес, атүгүл аны жаман деп айтууга болот. Ташууну пландаштырууда көйгөйлүү кырдаалдар төмөнкү факторлор менен байланыштуу [1, 25 б.]: транспорт каражаттарынын иштөө графигин белгилөө менен; маршруттарды талдоо жана түздөө менен; сапар учурунда жана аларды башка унаага которуу учурунда жүргүнчүлөрдү тейлөө боюнча иш менен; тарифтерди белгилөө менен; чектелген сандагы унаа каражаттары жана башкалар менен. Жогоруда айтылган көйгөйлөрдүн бардыгы тенденцияларды изилдөө жана жүргүнчүлөрдүн агымын түзүү, ошондой эле жүргүнчүлөрдүн агымынын божомолдоо менен кыйыр түрдө байланыштуу эмес. Жүргүнчүлөрдүн агымын моделдөө жана божомолдоо көбүнчө кийинкилерди камтыйт [2, 102 б.]: статистикалык маалыматтарды чогултуу жана маркетингдик изилдөө; жүргүнчүлөр агымынын пайда болушуна жана өзгөрүшүнө таасир этиши мүмкүн болгон параметрлерди изилдөө; транспорттун бардык түрлөрүндө жакынкы жана узак мөөнөттөгү транспортко болгон талапты жана жүргүнчүлөрдүн жүрүм-турумун болжолдоо; перспективдүү жүргүнчүлөр агымын негиздөө жана эсептөө; алынган натыйжаларды талдоо жана көйгөйлөрдү чечүү идеялары. Кайсы гана шаардын болбосун администрациясы ушул маршруттардагы жүргүнчүлөрдү ташуунун көрсөткүчтөрүн эске албай, кырдаалды талдабай туруп, айрым каттамдарды жоюуга аракет кылган жана кыла берет. Шаардык администрациянын мындай шашылыш чечими шаар тургундарынын нааразычылыгын жараткан: жокко чыгарылган каттамдардын башкалары жок болгондуктан, жетиш үчүн бир нече унааларды алмаштыруу болгон муктаждык пайда болуп, жүргүнчүлөрдүн жол кире чыгымын көтөрүп жатат. Андан кийин, алар кайрадан ушул каттамдарды баштоого аргасыз болушат, биздин администрация бул ийгиликсиз аракеттен канча ресурстарды жоготконун элестетүү кыйын [3, 113 б.]. Бирок бардык өзгөрүүлөр, күчүнө кирерден мурун, шаардын транспорттук түйүнүнүн моделин окшоштура алган иммитациялык чөйрөдө текшерилет деп ойлосок, анда кандайдыр бир каттам жокко чыгарылса, анын кесепеттерин алдын-ала билип алмакпыз. Эгерде биз башында коомдук транспортко күн сайын муктаж болгон адамдардын санын билген болсок, анда керексиз маршруттарды жокко чыгарып же керектүүлөрүн кошуп, маршруттарды алдын-ала бөлүп алса болот эле. AnyLogic программасы объектке багытталган тутумга негизделген. Комплекстүү тутумдарды түшүнүүгө карата мындай ыкма бүгүнкү күндө маалыматтын татаалдыгын башкаруунун эң мыкты ыкмаларынын бири болуп саналат, бул теория татаал системанын түзүлүшүн жөнөкөй жана табигый жол менен көрсөтүүгө жана өздөштүрүүгө мүмкүнчүлүк берет [5]. Аткарылган иштин натыйжасы - керектүү варианттарга оңой эле көнүп кете турган "ийкемдүү" модель. Модель - жүргүнчүлөрдү ташуунун көрсөткүчтөрү боюнча божомол, анда транспорттун жана жөө жүргүнчүлөрдүн кыймылын жөнгө салууга болот. Бул модель көптөгөн параметрлерди жөндөө мүмкүнчүлүгүнө ээ, бул керектүү кырдаал үчүн маанини тандап алууга мүмкүндүк берет. Кийинки параметрлерди өзгөртүүгө мүмкүн: бир сааттын ичинде маршрут боюнча өтө турган автобустардын саны; автобустардын сыйымдуулугу; габариттер жана ылдамдык; жөө жүргүнчүлөрдүн саны; жөө жүргүнчүлөрдүн кыймылы, ылдамдыгы жана башка параметрлер. Шаарда транспорттук кырдаал көбүнчө көйгөйлүү аймагы, анткени коомдук жана жеке транспорттун саны көп. Натыйжада унаа тыгыны тез-тез болуп турат. Ошондой эле, бул аймакта темир жол бекети, бир нече соода борборлору бар. Бул факт жүргүнчүлөрдүн агымы көптүгүнөн кабар берет. Иштин негизинде үч режимде иштеген моделди курууга болот. Бул иште жөө жүргүнчүлөрдүн кыймылын жалпы учурун ээн маалыматтар менен карайбыз, аялдаманын иш жүгүнүн графигин түзөбүз. Жүргүнчүлөр агымынын көрсөткүчтөрүнүн божомолун жасайбыз. Кирип келе жаткан жөө жүргүнчүлөрдүн жана автоунаалардын санын жөнгө сала алабыз. Мындай иммитациялык модель коомдук транспорттун иштешин гана эмес, жүргүнчүлөрдүн агымын божомолдоого мүмкүнчүлүк берет, аны биз берилген параметрлердин негизинде алабыз. Шаардык транспорттун ишин уюштурууга эмне жардам берет. Келечекте, курулган моделдин негизинде шаарды толугу менен изилдөө мүмкүн. Шаарда төмөнкү параметрлерди өзгөртүүгө болот: светофорлорду жок кылуу жана кошуу, алардын ар кандай режимде иштөөсүн көбөйтүү же азайтуу; жолдорду аяктоо же унаа токтотууга тыюу салуу жолу менен, унаа тыгыны көп болгон жолдорду кеңейтүү; коомдук транспорттун ишин жолго коюу жана жүргүнчүлөрдүн агымын көбөйтүү максатында аялдамаларды, жөө адамдар өтүүчү жерлерди которуу; ар бир каттамда автобустарды белгилүү бир сааттарда кайра бөлүштүрүү; зарылчылык болсо, маршрутту толугу менен жок кылуу; кошумча аялдамалардын, көчөлөрдүн, өткөөлдөрдүн курулушу жана башка көптөгөн нерселер, ошондой эле жашоодогу кайтарылгыс терс кесепеттерден коркпостон бардык мүмкүн болгон кесепеттер изилдениши жана текшерилиши мүмкүн. Ошентип, келечекте, тиешелүү статистикалык маалыматтардын болушу менен, алар чыныгы кырдаалдын моделин түзүү жана шаардын транспорт тутумундагы айрым терс көрүнүштөрдү оңдоо үчүн колдонулушу мүмкүн. Ар бир жеке транспорттук түйүн үчүн жүргүнчүлөрдү ташуунун маанисин билсек, автобустарды каттамдар боюнча бөлүштүрүп, керек болсо кошуп же алып салса болот, ошону менен шаарга киреше көбөйүп, жоготуулар азаят. Библиографиялык тизме 1. Аррак, А. О. Социально-экономическая эффективность пассажирских перевозок / А. О. Аррак. – Таллинн: 1982 г. - 200 c. 2. Артынов, А. П. Автоматизация процессов планирования и управления транспортными системами / А. П. Артынов, В. В. Скалецкий. – М.: Наука, 1981. - 272 с. 3. Алиев, А.С. Моделирование транспортных потоков в крупном городе с применением к московской агломерации / А. С. Алиев, А. И. Стрельников, В. А. Швецов, Ю. З. Шершевский // Автоматика и телемеханика. — 2005. —№11. –С.113-125. 4. Кобелев, Н. Б. Основы имитационного моделирования сложных экономических систем: учебное пособие / Н. Б. Кобелев. – М.: Дело, 2003. — 336 с. 5. Сайт разработчика программного обеспечения AnyLogic // https://www.anylogic.ru/ (был доступен 8 января 2021 года).
Нурбаева Дамиля Камбаровна
761 | 0
SAP ERP программасын транспорттук-логистикалык кластерлердин алкагында колдонуу
2-курстун магистранты,Казак-Герман университети"Логистика" кафедрасы,Илимий жетекчиси - Кегенбеков Жандос Кадырхановичт.и.к.., доцентИнжиниринг жана маалыматтык технологиялар факультетинин деканы Транспорттук потенциалды модернизациялоонун жана өнүктүрүүнүн натыйжалуу жолдорунун бири - транспорттук-логистикалык кластерлерди түзүү жана өнүктүрүү. Транспорттук-логистикалык кластер жүктөрдү жана жүргүнчүлөрдү сактоого, коштоп жүрүүгө жана жеткирүүгө адистешкен географиялык жактан локалдашкан өз ара байланышкан компаниялардын жана уюмдардын комплекси катары аныкталат. Кластердин иштешинин эң маанилүү бөлүгү маалымат агымдары болуп саналат, ага маалыматтарды чогултуу жана каттоо, маалыматтарды иштеп чыгуу жана берүү, маалыматтарды сактоо, коргоо жана талдоо кирет. Заманбап маалыматтык технологияларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу азыркы учурда транспорттук логистиканын актуалдуу милдеттеринин бири болуп саналат. Ачкыч сөздөр: кластер, SAP-ERP, логистикалык борбор. Биринчи жолу кластер түшүнүгү 80-жылдары белгилүү экономист Майкл Портердин эмгектеринде пайда болгон. Транспорттук-логистикалык кластерлер (ТЛК) - бул кластерлердин аралаш түрлөрүнүн бири, бул инфраструктуранын жана камтыйт, жана жүктөрдү жана жүргүнчүлөрдү сактоого, коштоп жүрүүгө жана жеткирүүгө адистешкен компаниялардын комплексин камтыйт. Транспорттук-логистикалык кластерлер олуттуу транзиттик потенциалы бар аймактарда өнүгүп келе жатат. Кластердин өзөгүнө кирген элементтер негизги ишмердүүлүктү жүзөгө ашырышат жана ага 3PL провайдерлери, 4PL провайдерлери, мультимодалдык жана интермодалдык транспорттук операторлор, ири жүк ташуучу жана темир жол компаниялары, авиакомпаниялар кириши мүмкүн. Кластердин тейлөө объектилери - бул талап кылынган объектилер, бирок алардын иш-чаралары "өзөктөгү" объектилердин иштешине түздөн-түз байланышпаган. Тейлөө объектилерине кластердин тейлөө функцияларын жүзөгө ашыруучу ишканалар кириши мүмкүн, б.а. маалыматтык, сатуу, оңдоо ж.б. Мындан тышкары, тейлөө объектилерине кластердин каржы борбору кирет, б.а. кластердик ишканалардын ишин каржылоо кылган банктык түзүм [1]. Ошондой эле, алардын курамына товардык жана бажы кампалары, экспедиторлор, бажы брокерлери кирет. Кластердин бири-бирин толуктап турган элементтерине илимий-изилдөө институттар жана билим берүү мекемелер камтылат. Көмөкчү объектилерге консультациялык ишканалар, сатуучулар, дистрибьюторлор, компаниялар, лицензиялоочу жана сертификациялоочу органдар кирет. Көмөкчү элементтердин өзгөчөлүгү алардын TЛКнын толук кандуу иштеши үчүн зарылчылыгы жок. Кластердин ишин оптималдаштыруу максатында жарнамалык, маркетингдик жана маалыматтык кызматтардын функциялары аутсорсингге өтүү кыйла пайдалуу болот. Кластердин иштешинин эң маанилүү бөлүгү болуп маалымат агымдары болуп саналат, ага маалыматтарды иштеп чыгуу жана берүү, маалыматты сактоо, коргоо жана талдоо кирет. Документтердин жүгүртүлүшүн тездетүү, каттоонун сапатын жогорулатуу, товарлардын үзгүлтүксүз кыймылын камсыздоо маселелерин чечүүгө маалыматтык процесстерди автоматташтыруу аркылуу болот. Бүгүнкү күндө маалыматтарды алмашуу боюнча ар кандай электрондук тутумдары кеңири колдонулуп жатат. Заманбап маалыматтык технологияларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу азыркы учурда транспорттук логистиканын актуалдуу милдеттеринин бири болуп саналат. Кластердин өнүгүшүнүн бир мүмкүнчүлүгү SAP ERP программасын колдонуу болот. ERP тутуму (Enterprise Resource Planning) маанилүү маалыматтарды сактоо жана иштетүү үчүн керек, ансыз компаниянын иштеши мүмкүн эмес. TЛК ичинде колдонулган SAP ERP программасы тышкы жана ички ресурстарды башкарууга мүмкүнчүлүк берет. SAP концерни Германияда 1972-жылы негизделген. Учурда ал программалык камсыздоону иштеп чыгуу боюнча дүйнөдөгү эң ири компаниялардын бири. Компания өзүнүн ишинин башталышынан тартып эле бухгалтердик эсепти, каржылык операцияларды жана продукцияны өндүрүү боюнча буйруктарды камтыган ишканалардын ичиндеги башкаруу процесстерин автоматташтыруу менен алектенип келет. Убакыттын өтүшү менен тутумдун модулдарынын арасында персоналды башкаруу жана кампаларды башкаруу пайда болду. Модулдар жөнүндө кененирээк маалымат 2-таблицада келтирилген. Учурда SAP өзүнчө бизнес-функциялардын чегинде логикалык байланышкан операциялардын (транзакциялардын) топторунан турат. 2-таблица. SAP программасынын функционалдык багыттары Модуль Модулдун функциясын сүрөттөө MM сатып алуу Материалдык агымдарды башкаруу. Сатып алууга табыштамаларды кабыл алуу. PP Өндүрүү Дискреттик же үзгүлтүксүз айлампа өндүрүштү пландоо FIandCO Көз салуу Каржылоону жана башкаруучу эсепти көзөмөлгө алуу. Пайда, чыгым жана кирешелерди талдоо NSM Адамдар Персоналды жалдоо, эмгек акы төлөө EWM Сактоо Кампаны башкаруу CS Кызмат көрсөтүү Кызмат көрсөтүү циклин башкаруу, аналитикалык отчетторду түзүү SD Sales Тутумдагы сатуу процесстери, комплектациялоо, жеткирүү Маалымат булагы [2] SAP ERP - бул компаниянын процесстерин жүргүзүүгө жана оптималдаштырууга мүмкүндүк берген ишканалык ресурстарды пландаштыруу тутуму. SAP ERPнин негизги тиркемелери – логисти ка, адамдык ресурстар жана каржы. 1-сүрөттө SAP программасында сатуу тутумунун уюштуруу деңгээлдери жана материалдарды башкаруу түзүмү көрсөтүлгөн. 1 сүрөт SAP ERPдеги материалдык агымдарды башкаруунун түзүмүМаалымат булагы [3] Кардар, Globalbike бул схемада мандат - бул тутумдагы көз карандысыз бирдик. Системанын калган бөлүмдөрү тутумдун баланстык бирдиктери болот. Баланстык бирдик юридикалык жактан көз карандысыз эсеп бирдигин билдирет, ал үчүн ченемдик отчеттуулуктун толук топтомун түзүүгө мүмкүн болгон минималдуу бирдик болуп саналат. SAP ERP программасын орнотуунун белгилүү бир артыкчылыктары жана кемчиликтери бар, алар 3-таблицада көрсөтүлгөн. ERP-тутумундагыдай эле, бул программалык камсыздоо компаниянын кеңейүү жана өсүү мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен көптөгөн процесстерди камтыганга мүмкүнчүлүгү бар. Таблица 3. Транспорттук-логистикалык кластерлердин алкагында SAP ERP программасын ишке ашыруу үчүн SWOT-анализ Күчтүү жактары: Алсыз жактары: тутумдун ийкемдүүлүгүкөп тилдүү интерфейсадамдын катасын азайтканири компаниялардын арасында ишке ашыруу тажрыйбасыжеткирүүчүнүн ишенимдүүлүгү оң натыйжаларга жетишүүнүн узак мөөнөттүү мүнөзүпрограммалык камсыздоонун наркытуруктуу техникалык колдоо талабыобъектилердин ортосундагы байланыштын көп болушунан улам тутумдун татаалдыгы Мүмкүнчүлүктөр: Потенциалдуу тобокелдиктер: процесстерди оптималдаштырууиштин бардык этаптарында кластер элементтеринин ортосундагы тыгыз кызматташтык тутумду кластердик деңгээлде ишке ашыруу тажрыйбасынын жоктугумаалымат коопсуздугу,орнотуунун жана сыноонун узак процессиишке ашырууга чыгымдардын жогорку деңгээлинатыйжасыз долбоорду башкаруу Маалымат булагы: [3] негизинде автору түзгөн Карева И.Н. "SAP жана Oracle ERP тутумдарынын салыштырмалуу мүнөздөмөлөрү" макаласында SAP тутумунун ийкемдүүлүгү ошол эле учурда артыкчылык жана кемчилик болуп калаарын белгилейт. SWOT-анализден кийин SAP ERP тутумун транспорттук-логистикалык кластерге киргизүү боюнча сунуштарды өзүнчө белгилеп кетүү керек. SAP тутумун транспорттук-логистикалык кластерде колдонуунун негизги максаты бул бизнес процесстерин өркүндөтүү болот. SAP программалык камсыздоону ишке ашыргандан кийин транспорттук-логистикалык кластердин сунушталган иерархиясы 2-сүрөттө келтирилген. Кластердин өзү мандат деп эсептелет, ал эми анын түзүмдүк элементтери баланстык бирдиктери болот. 2-сүрөт. SAP ERP ишке ашырылгандан кийин TЛКнын уюштуруу түзүмү.[4] негизинде автор тарабынан түзүлдү. Тутумду ишке ашыруу процесси кыйла татаал жана узак процесс болот. Программалык камсыздоону ишке ашыруу процессин 4-таблицада көрсөтүлгөн бир нече этапка бөлүү сунушталат. Так убакыты транспорттук-логистикалык кластердин катышуучуларынан көз каранды болот жана толук өтүү бир нече жылга созулушу мүмкүн. 4-таблица Транспорттук-логистикалык кластерде SAP ERP программасын ишке ашыруунун этаптары. Этаптын аталышы Этаптын сүрөттөлүшү даярдануу этабы кардардын мурунку иш-аракеттерин изилдөө жеткирүүчү менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү кластердин ишин жакшыртуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу жана бекитүү келишим түзүү жеткирүүчү жана кардар кластердик иштин өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен берилген чечимдерге байланыштуу бир чечимге келишет программаны орнотуу камсыздоочу SAP программасы менен камсыз кылат кызматкерлерди окутуу кызматкерлерди практика жүзүндө программа менен иштөөгө үйрөтүү кызмат көрсөтүү сатуудан кийинки келишимде көрсөтүлгөн кызматтарды аткаргандан кийин техникалык тейлөөнү камтыйт [4] негизинде автор тарабынан түзүлдү. Кызматкерлерди окутуу баскычына өзгөчө көңүл буруу керек. Этапта теориялык сабактар жана окутуу үчүн керектүү окуу материалдары, ошондой эле программа менен иштөө практикасы камтылышы керек. Кластер элементтерин кызматкерлердин кызматтык милдеттерине ылайык окутууну уюштуруу зарылдыгында кыйынчылыктар келип чыгышы мүмкүн. Мындан тышкары, кластердин күнүмдүк ишинде SAP ERP тутумун колдонуу теориялык жана практикалык курсту ийгиликтүү өздөштүргөндөн кийин дагы адаптациялоону талап кылат. SAPтын негиздөөчүлөрүнүн бири Клаус Шира өзүнүн кардарларды окутуу тажрыйбасы жөнүндө мындай деди: “Мен жыйырма шакиртимдин кетирген каталарынан улам, кыска убакыттын ичинде эч качан мынчалык көп нерсени үйрөнгөн эмесмин. Жалгыз иштеп эч качан мынчалык көп ката кетирбейсиң”[4]. Акыркы жылдары маалыматтык-коммуникациялык технологиялардын ТЛКнын өнүгүү мүмкүнчүлүгүнө таасири өсүүдө. Заманбап маалыматтык технологияларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу учурда логистиканын актуалдуу маселелеринин бири болуп саналат. ERP тутумун колдонуудан эң чоң натыйжага бардык кластер мүчөлөрү бирдей маалымат мейкиндигинде болгон шартта жетишүүгө болот. Транспорттук-логистикалык кластерде колдонулган SAP тутуму бир эле учурда бардык катышуучуларга маалымат берет. Библиографический список Прокофьева Т., Клименко В. Методологические аспекты построения кластерной модели в транспортно-логистической инфраструктуре региона // Логистика и управление цепями поставок. – 2011. – № 6 // http://www.lscm.ru/index.php/ru/po-godam/item/1122 (был доступен 20 апреля 2020 года) Юдина С. Кузнецова М. Практика внедрения информационных систем управления в зарубежных компаниях// Молодой ученый. – 2017. – № 13. – С.418-421. Карева И. Сравнительная характеристика ERP систем SAP и Oracle//Молодой ученый. – 2014. – № 20. – С. 279-281. Официальный сайт компании SAP https://www.sap.com/corporate/en/company.htmlм (был доступен 19.04.2020)
Долотбакова А. К, Мырзалиева М. А., Мухтарбекова Р. М.
791 | 0
Кыргызстандын эт продукцияларын экспорттоо боюнча логистика борборлорун түзүүнүн көйгөйлөрү
Аннотация: 2015-жылы Кыргызстанда 2015-2017-жылдарга Кыргыз Республикасынын экспортун өнүктүрүү боюнча Өкмөттүн планы бекитилген. Бул План экспорттоого приоритеттүү бардык салттуу айыл чарба азык-түлүктөрүн белгилеген (сүт азыктары, жаңы жана кайра иштетилген жашылчалар, жемиштер жана жаңгактар, жүндүн жана жаныбарлардын териси, пахта), ошондой эле эт азыктары жана бөтөлкөдөгү суу. ЕАЭБ өлкөлөрү, ЕС жана Кытай жеткирүүнүн артыкчылыктуу багыттары катары каралган. Ачкыч сөздөр: эт азыктары, экспорт, базарлар, тышкы базарлар, логистика. Республикада эт өндүрүү, кайра иштетүү жана жогорку сапаттагы уй жана козу өндүрүү боюнча мал чарба объектилери курулуп жатат, бирок калкты сапаттуу эт жана эт азыктары менен толук камсыз кылуу, ошондой эле чет өлкөлөргө экспорттоо үчүн жетишсиз. "КыгызЭт" Ассоциациясынын маалыматы боюнча, Кыргызстандын эт тармагы кейиштүү абалда. Эт тармагындагы эң актуалдуу көйгөйлөр ал бүгүнкү күндө ЕАЭБ стандарттарына жооп берген заманбап мал союучу жайлар жана эт комбинаттары жетишпегендиги. Бул тармактын экспорттук потенциалынын төмөндүгүнө, дыйкандар үчүн кирешенин олуттуу жоготуусуна жана жалпысынан алганда өлкөдө кошумча нарктын жоготулушуна улам алып келет. Ошондой эле, ветеринардык жана сыноочу лабораториялардын санынын жетишсиздиги жана алардын кадрлардын жетишсиздиги, заманбап логистикалык борборлордун жетишсиздиги кирешенин чоң жоготууларын шарттайт. "КыгызЭт" Ассоциациясынын эсептөөлөрү боюнча, бул маселелерди чечүү үчүн республикада 40 заманбап мал союучу жай курулушу керек. Ар бир районго бир сменада 10 баш бодо мал жана 50 баш майда бодо мал өткөрө турган бирден цех керек. Ошондой эле, бир сменасына 3000 кг эт иштетүү мүмкүнчүлүгү бар 10 мини-эт комбинаттары керек. Эт комбинаттарын өлкөнүн ири шаарларында жайгаштыруу пландаштырылууда. Ошондой эле бизге эт үчүн Бишкек, Балыкчы, Баткен, Кызыл-Кыя шаарларында жайгашкан 7 заманбап соода-логистикалык борбор керек. Ошондой эле ага 32 ветеринардык лаборатория керек. Кыргызстан Иран менен ийгиликтүү эл аралык кызматташууну өнүктүрдү, анткени 2016-жылдын июль айында Ирандын Ветеринардык кызматынын эки өкүлү Бишкекке жугуштуу оорулардын жайылышын алдын алууга багытталган бир катар чектөөчү медициналык жана административдик чараларды көрүү үчүн келишкен. Натыйжада, Кыргызстан Иранга кой этин экспорттоого жетишти. Өлкө Иранга экспорттоону улантып, ал тургай көбөйтүүнү пландаштырууда. Модернизация өтө жай жүрүп жаткан чакан өндүрүштө эттин бардык түрлөрүн өндүрүүнү көбөйтүү үчүн пайдаланылбай жаткан ири резервдер бар. Малдын санынын өсүшүн жана ЕАЭБдеги жаңы талаптарды эске алуу менен, малдарды союуну Бажы биримдигинин Техникалык регламентинин ТР БС 034/2013 “Эт жана эт азыктарынын коопсуздугу жөнүндө” талаптарына ылайык уюштуруу маселеси курч болуп жатат. Жетиштүү өздүк каржылык ресурстардын жана мамлекеттик колдоонун жоктугу республикада эт өндүрүүнү жана кайра иштетүүнү тез өнүктүрүүгө, анын ичинде этти көбөйтүүчү чарбаларды, бордоп семиртүүчү жайларды, союу жана эт кайра иштетүү цехтерин курууга тоскоол болууда. Жетиштүү өздүк каржылык ресурстардын жана мамлекеттик колдоонун жоктугу республикада эт өндүрүүнү жана кайра иштетүүнү тез өнүктүрүүгө, анын ичинде этти көбөйтүүчү чарбаларды, бордоп семиртүүчү жайларды, союу жана эт кайра иштетүү цехтерин курууга тоскоол болууда. Малды жана үй канаттууларын кайра эсептөө республикада айыл чарба жаныбарларынын негизги түрлөрүнүн санынын өсүү тенденциясы сакталып калгандыгын көрсөтүп турат (1-табл.). Кыргызстанда мал жана канаттуулардын саны (бардык категориядагы чарбаларда, жылдын аягында, башы) Бодо малдын ири үлүшү Ош (жалпы санынан 22,5%), Жалал-Абад (20,3%), Чүй (17,8%) жана Ысык-Көл (14,6%) дубандарынын чарбаларында, кой-эчкилер - Жалал-Абад (21,2%), Ош (18,5%), Нарын (17,3%) жана Ысык-Көл (14,9%) дубандарынын чарбаларында, жылкылар - Нарындын (23,9%), Ысык-Көл (21,2%), Ош (19,3%), Жалал-Абад (14,3%) жана Чүй (14,1%) дубандарынын чарбаларында. 2018-жылдын жыйынтыгы боюнча, республиканын бардык категориядагы чарбаларында, 2017-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырмалуу, малдын негизги түрлөрүнүн санынын өсүшү байкалган. Бирок, мамлекеттик жана коллективдүү чарбаларда бодо малдын саны, 2017-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырмалуу, тескерисинче, 350 башка же 3,0 пайызга азайган. Ошол эле учурда, мал союучу жайларды уюштуруудагы негизги көйгөйлөр: эт өндүрүүчүлөрдүн бирдиктүү технологиялык комплексине, тоют фабрикаларына, мал союучу жайларга, этти кайра иштетүү жана соода түйүндөрүнө интеграцияланганы төмөнкү деңгээлде; мал союлуучу жайлардан жана муздаткычтардан кармалган жерлердин алыс болушу; эт базарынын инфраструктурасынын (логистикалык) өнүгүүсүнүн жетишсиз деңгээли. Мал чарбасын кайра иштетүү өндүрүшүн диверсификациялоо ишканаларга эт базарындагы тез өзгөрүп турган шарттарга ылайыкташууга, азык-түлүк рыногун азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылган деңгээлге чейин азык-түлүк рыногун өз өндүрүшүнүн эт азыктары менен толтурууга мүмкүнчүлүк берет. Логистикалык борборлор келишимдин негизинде жеткирилген продукциялар менен гана иштешет. Логистикалык борборлор өзүлөрү койгон конкреттүү талаптарга жооп бере турган дыйкандарга гана кызмат көрсөтө алышат. Демек, логистикалык борбор көрсөткөн кызматтарды пайдаланууну көздөгөн дыйкандар логистикалык борбор көрсөткөн кызматтарга ылайыкташуусу керек. Талаптар лоттун минималдуу көлөмүн, продукциянын минималдык сапатын, талап кылынган документтерди тапшырууну камтыйт. Ошондуктан, дыйкандарды окутуп, дыйканчылык топторун стимулдаштыруу керек. Айрым учурларда, объектилер, тактап айтканда, Совет доорунда курулган кампа, заманбап жергиликтүү логистикалык борбордун негизи катары пайдаланылышы мүмкүн. Бул жергиликтүү логистикалык борбор тарабынан чогултулган продукциянын багытын аныктоодо принципиалдуу мааниге ээ, анын негизги функциясы эт азыктарын чогултуу жана сактоо болот. Жогоруда көрсөтүлгөн учурлардын бардыгында жеке сектор борбордук ролду ойношу керек, анын ичинде инвестиция, пландаштыруу, курулуш жана эксплуатациялоо. Өкмөт жана академиялык коомчулук жеке сектордун мүмкүнчүлүгү чектелген жерде роль ойнойт, мисалы: - жер участокторун берүүдө, - инвестицияларды илгерилетүүдө, - фермерлерди топтоодо, - техникалык колдоо көрсөтүүдө. Эттин экспорту үчүн логистикалык борбордун моделин түзүү (жергиликтүү логистикалык борбор) жеке компаниялардын логистика жаатында тажрыйба топтоо долбоорлорун координациялоо жана башкалар менен тажрыйба алмашуу жолу менен болушу керек. Бул логистикалык борбордун модели чогултуу, сактоо жана ташуу функцияларына ээ болушу керек, ошондой эле сорттоо, иштетүү, таңгактоо жана сыноо (сертификат) сыяктуу башка функцияларды интеграциялоо стратегиясын иштеп чыгуу үчүн үлгү катары колдонулат. Мындан тышкары, логистикалык борбордун ишин жеңилдетүү үчүн фермердик топторду түзүү максатында логистикалык борбордун колдонуучулары болгон фермерлерди окутуу үчүн ушул моделди колдонуу сунушталат. Эл аралык донордук уюмдар окутуу жаатында кызматташса болот, ошол эле учурда моделдик логистикалык борборду иштетүү үчүн жеке компания жооптуу болушу мүмкүн. Моделдик логистикалык борбордун ишмердүүлүгү учурунда топтолгон тажрыйба эл аралык логистикалык борбордун иштеши үчүн да пайдалуу болот деп болжолдонууда, анткени моделдик логистикалык борбор келечекте эл аралык логистикалык борборго айланып кетиши мүмкүн. Колдонулган адабияттардын тизмеси 1. Айыл чарба продукцияларын жана азык-түлүктү биримдик жана алдыңкы экспорттоочу өлкөлөрдө, Евразия экономикалык биримдигине мүчө мамлекеттерде колдонулган айыл чарба азыктарын жана азык-түлүктү экспорттоону колдоо чараларын жана механизмдерин кыскача карап чыгуу. ЕЭКтин Агроөнөр жай саясатынын департаменти. - Москва, 2016. 2. Бринк Л. КМШ жана Дүйнөлүк Соода Уюмунун өлкөлөрү: агрардык саясат жана мамлекеттик колдоо маселелери. - Рим, ФАО, 2014. 3. Мүчө мамлекеттердин биргелешип өндүрүлгөн өнөр жай продукциясын экспорттоо үчүн артыкчылыктуу тармактарда илгерилетүү мүмкүнчүлүктөрүн талдоо. ЕЭК Өнөр жай саясатынын департаменти. Москва, 2017. 4. Серова Е.В. Борбордук Азия өлкөлөрүндө азык-түлүк коопсуздугу боюнча кырдаалдын өзгөчөлүктөрү, негизги көйгөйлөрү жана кесепеттери. Европа жана Борбордук Азия өлкөлөрундө соода саясатына сереп. FAO Bulletin. - № 20. - Декабрь, 2016. 5. ФAO. Постсоветтик өлкөлөрдөгү агро-азык-түлүк соода саясатына сереп 2016-2017 - Рим, 2018.
Даниярова Бурулсун Джигиталиевна, Долотбакова Аида Кенешевна
1297 | 0
Кыргызстандын айыл чарба экспортун өркүндөтүүдө логистиканы колдонуунун мүмкүнчүлүктөрү
Кыргыз Республикасында айыл чарбасын өнүктүрүү - бул Кыргызстандын экономикасынын приоритеттүү багыттарынын бири. Бул тармак ИДПнын 1/5 бөлүгүн жана жумуш менен камсыздоонун 50% түзөт. Өлкөнүн калкынын 60% дан ашыгы айыл жеринде жашайт жана алардын бардыгы иштеши керек. Демек, экономиканын өсүшү жана өлкөнүн жарандарынын жыргалчылыгы айыл чарбасынын өнүгүшүнөн көз каранды. Айыл чарбасынын учурдагы абалы азыркы рыноктун талаптарына жооп бербейт. Агрардык өнөр жай бүгүнкү күндө натыйжасыз жана кирешеси төмөн бойдон калууда, чечилбеген көптөгөн көйгөйлөр бар. Малдын өндүрүмдүүлүгү жана өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгү өтө төмөн бойдон калууда. Техниканын жетишсиздиги жана эскириши, үрөн өстүрүү боюнча иштин жоктугу, сугат тутумуна көңүл бурулбаганы жана Кыргызстандын айыл чарба тармагынын башка көйгөйлөрү чечилбей келет. Агроөнөр жай комплексинин шашылыш чечимдерди талап кылган негизги көйгөйлөрүн белгилеп кетели: - Чакан товар. Чакан жер тилкелерине ээ болгон 400 миңден ашуун чакан фермерлик (дыйкан чарбалары) бар. Бул бытырандылык күчтүү өндүрүштүк потенциалды топтоого жол бербейт. - Мамлекеттин колдоосу, жерлерди сугаруу, өсүмдүктөрдү коргоо, ветеринария, топурактын асылдуулугун сактоо жана жакшыртуу боюнча мамлекеттик дотациялардын жетишсиздиги байкалууда. - Айыл чарба техникалары жетишсиз. - Өсүмдүктөрдү коргоо каражаттарына, минералдык жана органикалык жер семирткичтерге болгон муктаждык. - Продукцияны сатуудагы кыйынчылыктар. Айыл чарба өндүрүүчүлөрү менен сатуу базарларынын ортосунда, негизинен дыйкандардын кызыкчылыктарын бузуу менен олуттуу киреше алып келүүчү көптөгөн ортомчу уюмдар. - Сертификация. Эл аралык стандарттарга жооп берген продукцияны сертификациялоо тутумунун өнүкпөгөндүгү айыл чарба продукциясын кайра иштетүүнүн жана экспортунун өнүгүшү үчүн олуттуу тоскоолдук болуп жатат. - Жер кыртышынын түшүмдүүлүгүнүн төмөндөшү, жер жана суу ресурстарын натыйжасыз пайдалануу. - Суу ресурстарынын жетишсиздиги. Жерди сугаруудан суу жоготуу жыл сайын дээрлик 30%ды түзөт. - Кыргызстандын ЕАЭБге интеграцияланышынын жана рыноктун ааламдашуусунун таасири. Бардык көйгөйлөрдү бир эле мезгилде чечүү мүмкүн эмес, бирок бул макалада биз логистикалык принциптерди колдонуп, ЕАЭБ өлкөлөрүнө айыл чарба продукцияларын экспорттоого байланыштуу көйгөйлөрдү кантип чечсе болот деп көңүл бургубуз келет [2]. Логистиканын жоктугу өлкөнүн экономикасынын жана соодасынын өнүгүшүнө өтө терс таасирин тийгизет. Мындай билдирүүнү Пенсильвания университетинин (АКШ) Уортон бизнес мектебинин профессору Денни Чо Кыргыз Республикасынын транспорт жана инфраструктура тармагындагы эл аралык эксперттердин катышуусунда логистика жана жеткирүү чынжырларын башкаруу боюнча эл аралык конференцияда жасады. "Кыргызстандын логистикасында көптөгөн көйгөйлөр бар, алардын эң маанилүүлөрүнүн бири инфраструктураны өнүктүрүү болуп саналат." Профессор, атап айтканда, бажы жагынан текшерүүдө жана товарларды экспорттоодо чечилбеген көйгөйлөрдү белгиледи. «Албетте, алгач көйгөйлөрдүн маңызын түшүнүү керек. Калкка дагы эле логистика түшүнүгү жетишпейт. Логистиканы кантип өнүктүрүүнү бизнесте жана өкмөттө мүмкүн болушунча көп адамдар түшүнүшү керек» [1], - деп түшүндүрдү ал өз идеясын. Дүйнөлүк өлкөлөрдөгү логистиканын натыйжалуулугу беш баллдык шкала боюнча Логистиканын эффективдүүлүгүнүн индекси (LPI) менен бааланат, эң төмөнкү балл 1, эң жогорку - 5. Индекс алты негизги факторду баалайт: бажы кызматынын натыйжалуулугу; инфраструктура; эл аралык товарларды жеткирүүнү уюштуруунун жеңилдиги; логистикадагы компетенттүүлүк; жеткирүү чынжырында товарларды көзөмөлдөө мүмкүнчүлүгү; жеткирүү убактысын сактоо [8]. Соода логистикасынын дүйнөлүк рейтингинде Кыргызстан мүмкүн болгон 160тын ичинен 108-орунда турат (индекс 2,55 баллга туура келет). 1-сүрөт. Дүйнөлүк өлкөлөр боюнча 2018-ж. карата Логистиканын эффективдүүлүгүнүн индексинин бөлүштүрүлүшү (LPI) 1-сүрөттө көрсөтүлгөндөй, Дүйнөлүк Банктын 2018-ж. көрсөткүчтөрү боюнча Логистиканын эффективдүүлүгүнүн индексинде эң жогорку позицияларды төмөнкү 5 өлкө ээлейт: Германия - 1-орун; Швеция -2; Бельгия -3; Австрия - 4; Япония - 5-орун. АКШ сыяктуу ири өлкөлөр 14-орунда; Кытай 26-орунда турат. Ошондой эле биздин жакын өнөктөш өлкөлөрдүн рейтингинде орундар кандайча орун алгандыгын белгилей кетүү керек: Казакстан - 71; Россия - 75; Өзбекстан - 99; Беларуссия -103; Кыргызстан - 108-орун; Түркмөнстан - 126-орун; Тажикстан -134 орун [6]. Эреже боюнча, рейтингдеги төмөнкү саптарды кирешеси төмөн, деңизге чыкпаган же чыр-чатактар болгон өлкөлөр ээлейт [5]. 2-сүрөт: Өсүмдүк продукциясын экспорттоонун динамикасы 2008-2018-жж. аралыгында [4] Акыркы 10 жылдагы Кыргыз Республикасынын өсүмдүк продукциясын экспорттоонун 2-сүрөттө көрсөтүлгөн динамикасын эске алганда, 2010-2014-жылдар аралыгында өсүмдүк продукциясынын экспортунун туруктуу өсүшүн байкоого болот. Экспорттун көрсөткүчтөрү 2014-жылы 2009-жылга салыштырмалуу 2 эсе жогору. Бирок 2015-жылы Кыргызстандын ЕАЭБге кошулуусу менен экспорттун 40,2%га олуттуу төмөндөшү байкалууда. Кийинки үч жылда экспорттун көлөмү бир аз өскөнү байкалууда. 2018-жылдын көрсөткүчтөрү 2014-жылдагы экспорттун өсүшүнүн эң жогорку көрсөткүчүнөн 28% га төмөн. Алдыга коюлган максаттарга, тактап айтканда, агрардык сектордун өсүшүнө жетишүү үчүн, мамлекеттик жөнгө салуу саясатын өркүндөтүү керек. Атап айтканда, укуктук жана каржылык-кредиттик мамилелер, айыл чарба өндүрүшүн жөнгө салуу, аны сатып алуу жана кайра иштетүү, жаңы технологияларды киргизүү, ошондой эле өлкөнүн бардык аймактарында логистикалык борборлорду түзүү жана кеңейтүү [7]. Бул иш-чараларды ишке ашыруу үчүн 2015-2017-жылдарга мамлекеттик резолюция киргизилген. логистикалык жана айыл чарба соода борборлорун куруу жана кеңейтүү үчүн. Бул саясат ушул тармактын өнүгүшүнө алып келип, анын экспорттук потенциалын чыңдашы керек. Логистикалык борборлор түзүлө баштады, ал жерде жыйналган түшүмдү атайын кампаларда сактоого болот. Алар эң заманбап талаптарга жана стандарттарга жооп берет. Ушундай эле кампалар Кыргызстандын бардык аймактарында ачылат, ал жерде өстүрүлгөн түшүм аз чыгым менен сакталат. Кыргыз Республикасынын айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлиги “2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын органикалык айыл чарба азыктарын экспорттоо потенциалын жогорулатуу программасын бекитүү жөнүндө” өкмөттүн токтомунун долбоорун коомдук талкууга койду [3]. Долбоор өлкөнүн экспорттук потенциалын өнүктүрүү жана жогорулатуу максатында иштелип чыккан. Жаңы түрдө (үрөндөрдү жана көчөттөрдү) кайра иштетүү жана экспорттоо үчүн дыйкан чарбалардын заманбап технологияларга, техникаларга, сортторго жеткиликтүүлүгүн, сактоочу кампалардын, заманбап технологиялык линиялардын курулушун уюштуруу, органикалык жер семирткичтерге, айыл чарба материалдарын жана айыл чарба техникасын камсыздоо үчүн шарттар түзүлүүдө. Ошондой эле, тышкы базарларда органикалык азыктарды кепилденген кымбат баада сатуу каралган. ЕАЭБ бир аймакта, бирок атаандаштык шартында соода жүргүзүү үчүн жалпы стандарттарды жана эрежелерди камсыз кылат. Киреше алуу үчүн, оюн эрежелерин иштеп чыгуу жана сактоо боюнча мамлекеттик мекемелер болушу керек. Жыйынтыктап айтканда, логистиканын эффективдүүлүгүн тийиштүү деңгээлге жеткирүү үчүн биздин өлкө инфраструктурасын, бажы тутумун өркүндөтүп, транспорттук жана соода процедураларын жөнөкөйлөтүп, заманбап кызмат көрсөтүүлөрдү киргизүү боюнча кесипкөйлүк жөндөмдөрүн кеңейтүү, ченемдик укуктук актыларды өркүндөтүү, өлкөнүн бардык аймактарында логистикалык борборлорду кеңейтүү керек деп айта алабыз. Колдонулган адабияттардын тизмеси 1. Денни Чо, Уортон Пенсильвания университетинин Бизнес мектебинин профессору (АКШ). Кыргыз Республикасынын транспорттук жана инфраструктуралык тармактарындагы эл аралык эксперттердин катышуусунда логистика жана жеткирүү чынжырларын башкаруу боюнча эл аралык конференциянын материалдары. Бишкек. 2016 ж. 2. Киздарбекова М.Ж. Казакстанда логистиканын өнүгүү көйгөйлөрү жана келечеги [Текст]: Жаш окумуштуу. - 2017. - № 14. - S. 363-365. 3. 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын органикалык айыл чарба продукцияларынын экспорттук потенциалын өнүктүрүү жана жогорулатуу программасы. 4. Бөлүмдөр боюнча товарлардын экспорту Статистикалык жыйнак Бишкек: Кыргыз Республикасынын Улуттук Статистика комитети, 2019-жыл. 5. Aggregated LPI 2012-2018 [Электрондук ресурс]. - Кирүү режими: https://lpi.worldbank.org/international/aggregated-ranking 6. Логистиканын натыйжалуулугунун индекси: ажырым сакталып калууда [Электрондук ресурс]. - Кирүү режими: http://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/press-release/2014/03/20/logistics-performance-index-gap-persists 7. Индина М. Кыргызстандын Айыл чарба министрлиги 9 миллиард сомго айыл чарбасындагы көйгөйлөрдү чечүүнү убада кылды [Электрондук ресурс]. - Кирүү режими: https: //knews.kg/2017/01/11/minselhoz-kyrgyzstana-obeshhaet-reshit-problemy-v-selskom-hozyajstve-za-9-mlrd-somov 8. Уметалиев А.С., Долотбакова А.К., Кыдыков А.А. Кыргызстандагы логистиканын натыйжалуулугу [Электрондук ресурс]. - Кирүү режими: http://ran-nauka.ru/wp-content/uploads/2014/09/Nauka-8-2017.pdf
Айдай Байджигитова
822 | 0
Өзгөчө кырдаал учурундагы сатып алуулар
Логистика кафедрасы Лгм-1-19 тобу Белгилүү болгондой, өзгөчө кырдаалда сатып алууларды уюштуруу тендердик процедураларды тез арада жүргүзүү жана ошого жараша товарларды, жумуштарды жана (консультациялык/ консультациялык эмес) кызматтарды тезирээк жеткирүүнү камсыз кылуу максатында сатып алуулар процессин жөнөкөйлөтүүнү караган башка алгоритмдин алкагында жүргүзүлөт, Өлкөдө өзгөчө кырдаал (ӨК) жарыяланганда же кандайдыр бир конкреттүү жерде болгон учурда, мамлекеттик органдар токтоосуз жооп кайтарышат жана тиешелүү чараларды көрүшөт, анын ичинде товарларды, жумуштарды жана (консультациялык/ консультациялык эмес) кызматтарды сатып алууга жана берүүгө өзгөчө кырдаалдарга каршы күрөшүү үчүн талап кылынат. Өзгөчө кырдаалда сатып алуулардын жол-жоболоруна өтүүдөн мурун, өзгөчө кырдаалдын түшүнүгүн кыскача баяндап берген жөн. Кыргыз Республикасынын 2018-жылдын 24-майындагы №54 "Жарандык коргонуу жөнүндө" Мыйзамында "өзгөчө кырдаал” деген терминге төмөнкүдөй аныктама берилген – “Кыргыз Республикасынын белгилүү аймагында кооптуу жаратылыштын же техногендик кубулуш натыйжасында пайда болгон кырдаал, авария, кырсык, табигый же башка кырсык, адамдардын өлүмүнө алып келе турган же алып келген, адамдардын ден-соолугуна же айлана-чөйрөгө зыян келтирген, олуттуу материалдык жоготууларга жана адамдардын жашоо шарттарын бузган заманбап кыйратуучу каражаттардын таасири". Өзгөчө кырдаал келип чыккан учурда, жарандык коргонуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу орган "өзгөчө кырдаал зонасында калктын турмушун биринчи кезекте камсыздоону - калктын биринчи кезектеги муктаждыктарын өз убагында канааттандырууну: сууну, азык-түлүкү, негизги керектөөлөрдү, медициналык кызматтарды жана каражаттарды, коммуналдык кызматтарды, турак жайды, транспортту жана маалыматтык камсыздоого” милдеттүү. Ошондой эле, ушул Мыйзам боюнча, жарандык коргонуу жаатындагы уюм, башкалардын катарында, "материалдык-техникалык, азык-түлүк, медициналык, жеке жана жамааттык коргонуу каражаттарынын запастарын" түзүүгө милдеттүү экендигин аныктайт, бул өз кезегинде өзгөчө кырдаалдарды болжолдоодо олуттуу ролду жана сатып алууларды туура пландаштырууну билдирет. Өзгөчө кырдаалда товардык-материалдык баалуулуктарды башкаруунун негизги көйгөйлөрү болуп анын калыптанышына убакыттын жоктугу жана/же керектүү финансылык ресурстардын жетишсиздиги саналат, бул көбүнчө өзгөчө кырдаалдарда керектөөлөрдү толук жана өз убагында канааттандырууга жана алардын кесепеттерин жоюуга мүмкүнчүлүк бербейт. Ушул көйгөйлөрдү чечүү үчүн сатып алуулар жол-жоболорун жөнөкөйлөтүп, алардын натыйжалуулугун камсыз кылуу зарыл. Төмөндө ушул максаттарга жетүүгө багытталган сатып алуулардын ыкмалары (улуттук мыйзамдардан үзүндүлөр) келтирилген. Кыргыз Республикасынын 2015-жылдын 3-апрелиндеги №72 "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" Мыйзамында: өзгөчө кырдаал келип чыккан учурда даярдык режиминде жана (же) аларды алдын ала көрүүдө, токтоосуз калыбына келтирүүнү талап кылган аварияларда, ошондой эле шашылыш медициналык кийлигишүү керек учурунда, форс-мажор, өзгөчө кырдаалдарды локалдаштыруу үчүн, өзгөчө кырдаалдардын кесепеттерин жойууда товарларды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алуучу уюм түздөн-түз келишим түзүү ыкмасы менен сатып алууларды жүргүзүүгө укуктуу; сатып алуучу уюм кырдаал форс-мажордук кырдаалдардан улам өзгөчө кырдаал түзүлгөн учурларда гана жеке консультанттарды атаандашсыз тандай алат (түздөн-түз контракттык ыкманы колдонуу менен). Бул ыкманы колдонууда, сатып алуучу уюм келип түшкөн конкурстук табыштамалардын (сунуштардын) арасында бааларга байкоо жүргүзгөндөн кийин сатып алуу келишимине кол коет; мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө (2020-жылдын 18-декабрында) Кыргыз Республикасынын Мыйзамына киргизилген өзгөртүүлөргө ылайык, сатып алуучу уюм ишенимдүү эмес (ак ниетсиз) берүүчүлөрдү (подрядчиктерди) жана консультанттарды, коллегиалдуу аткаруу органдарынын мүчөлөрүн, маалыматтар базасында бирден-бир аткаруучу орган катары иштеген адамдарын, ошондой эле, мындай реестрдеги адамдарды киргизүүнү демилгелей албайт: эгерде тендердин жеңүүчүсү деп табылган берүүчүлөр (подрядчылар) жана консультанттар өзгөчө кырдаал киргизилгендигине байланыштуу сатып алуулар жөнүндө келишимдерди (контракттарды) түзүүдөн баш тартышса, анда сатып алуулар жөнүндө билдирүү жарыяланганга чейин мындай режимдерди киргизүү, же жеткирүүчүлөр (подрядчылар) жана консультанттар тендерди кепилдөөчү декларациянын шарттарын бузушкан, эгерде мындай бузуу өзгөчө режимди киргизүүгө байланыштуу болсо же өзгөчө кырдаал, мындай режим киргизилгенге чейин сатып алуулар жөнүндө билдирүү жарыяланган шартта; Ошондой эле, жарыялоого ылайык, өзгөчө кырдаал киргизилгендигине байланыштуу, тендердик табыштамада көрсөтүлгөн шарттарда келишим түзүүдөн баш тарткан учурда, сатып алуучу уюм тарабынан женичүүнүн конкурстук табыштамада болгон тендердин кепилдик коопсуздугу алынбайт. COVID-19 коронавирус инфекциясынын пандемиясына байланыштуу түзүлгөн кырдаалга байланыштуу, тендердик процедураларды жөнөкөйлөтүүнүн мисалы катары, Россия Федерациясынын мыйзамдарында бирден-бир жеткирүүчүдөн сатып алууларга байланыштуу убактылуу өзгөрүүлөрдү келтирсек болот (конкурстук эмес ыкма): Жаңы редакцияда өзгөчө кырдаалдарды четтетүү гана эмес, ошондой эле анын алдын алуу максатында сатып алуулар түздөн-түз каралган (күчөтүлгөн режимди киргизүү менен); Ушул негизде сатылып алынган объектилер колдонуу чөйрөсүн кыйла кеңейткен товарлардын, жумуштардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн Тизмесине кирбеши керек деген жобо алынып салынган; Алдын ала тандоо жана котировкаларды сурап алуу эрежелери жокко чыгарылды; Кардарларга, келишимди аткарууга мүмкүн болбогон жагдайлар келип чыкса, жеткирүүчү (подрядчы, аткаруучу) менен макулдашуу боюнча келишимдин мөөнөтүн жана (же) анын баасын (бирдик баасын) өзгөртүү мүмкүнчүлүгү берилет; Эгерде келишимде аванс каралбаса, келишимдер алардын аткарылышын камсыз кылбастан түзүлүшү мүмкүн. Өзгөчө кырдаалдарда сатып алууларды жеңилдетүү жол-жоболору, ошондой эле донордук уюмдардын жетекчилик документтеринде көрсөтүлгөн. Мисалы, “Дүйнөлүк Банктын FIP программасынын карыз алуучулары үчүн сатып алуулар эрежелерине” ылайык, “өзгөчө кырдаалдарга Алуучу же учурдагыдай эле, мүчө-өлкө табигый кырсыктан улам тез жардамга муктаж деп эсептеген жагдайларды, техногендик кырсык же жаңжалдарды Банк эсептейт”. Карыз алуучунун өлкөсүндө өзгөчө кырдаал болгон учурда, Дүйнөлүк Банктын көрсөтүлгөн Эрежелери төмөнкүлөрдү кабыл алат: Банк тарабынан алдын-ала каралбастан, өзгөчө кырдаалды жоюу баскычында сатып алууларды жүзөгө ашыруу; Өтүнмө берүү мөөнөтү кыскарган (5 күн) кыскартылган атаандаштык жол-жоболору; Тендерге катышуучуларга/талапкерлерге/консультанттарга Келишим түзүү ниети жөнүндө Билдирүүнү карап чыгууга жана даттануунун ылайыктуу экендигин баалоо үчүн колдонулган күтүү мезгилин алып салуу; Учурдагы келишимдерди камтыган алкактык келишимдерди колдонуу; Сатып алуунун жана тандоонун жөнөкөй жана тез ыкмаларын колдонуу. Сунуштарга суроо-талап конкурстук ыкма болуп саналат жана сатылып алынган товарлардын, жумуштардын же консультациялык эмес кызматтардын мүнөзүнө жана татаалдыгына байланыштуу колдонулат, Карыз алуучу өзүнүн талаптарына ылайыкташтырылган чечимдерди сунуш кылууга же сунуштарды берүүгө мүмкүнчүлүк берсе, өндүрүштүк муктаждыктарын эң жакшы канааттандырса колдонулат, алар документинин талаптарын кандайча аткарышы же ашып кетиши менен айырмаланышы мүмкүн. Бааларга суроо-талап - бул фирмалардын бааларынын котировкаларын салыштырууга негизделген конкурстук тандоо методу. Бул ыкма текчеде жок даяр продукцияны же консультациялык эмес кызматтарды, стандарттык спецификациядагы товарларды же жөнөкөй, арзан курулуш иштерин сатып алуудагы татаал ыкмаларга караганда кыйла натыйжалуу болушу мүмкүн. Түз тандоо пропорционалдык, каржылоо укугу жана акчанын баалуулугу түздөн-түз тандоо, башкача айтканда, бир гана фирманы чакыруу жана сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү сыяктуу мамилени талап кылган учурда колдонулат. Бул тандоо ыкмасы бир гана ылайыктуу фирма болсо, же өзгөчө кырдаалда артыкчылыктуу фирманы колдонууга негиз бар болсо, ылайыктуу болушу мүмкүн. Ошондой эле, өзгөчө кырдаалдарда, тандоо консультанттардын квалификациясынын негизинде колдонулат, анын чегинде конкурстук табыштамаларды түзүү жана баалоо максатка ылайыксыз, анткени бул кошумча убакытты талап кылат. Мындан тышкары, өзгөчө кырдаалда Дүйнөлүк Банктын Эрежелеринде күрөөнү жокко чыгаруу жана иштин натыйжалуулугун кепилдөө сунушталат. Товарларды жеткирүү же жумуштарды аткаруу боюнча чакан келишимдер боюнча, күрөөгө коюлган талапты алып салуу менен чакан жана орто берүүчүлөр жана подрядчиктер үчүн табыштамаларды даярдоону тездетсеңиз болот. Ошого карабастан, жумуш аткарууда, кардар подрядчиктин жоопкерчилигинин мөөнөтүндө каражаттарды кармоодо кепилдик жүргүзө алат; товарларды жеткирүү жөнүндө сөз болгондо, өндүрүүчүнүн кепилдиги талап кылынат. Жабдуучулар жана подрядчиктер банк мекемелеринен насыя линиясын алууда кыйынчылыктарга дуушар болгон өзгөчө кырдаалда, товарларды жеткирүү жана жумуштарды аткаруу келишимдери үчүн алдын ала төлөөнүн көлөмүн келишимдин жалпы наркынын 40% чейин болот, эгерде жеткирүүчү барабар суммага банкка кепилдик берсе. Кошумча чара - өзгөчө кырдаалда БУУнун Агенттиктери өзгөчө кырдаалдарды жоюуда уникалдуу тажрыйбаны талап кылган жумуштарды аткарууга же Дүйнөлүк банк каржылаган же астындагы трасттык фонд тарабынан каржыланган иш-чараларга катышуу үчүн конкурстан тышкары келишимдин негизинде подрядчик катары төмөнкүлөрдүн бири чыгышы мүмкүн: БУУ бир катар иш-чараларды же долбоорду толугу менен кабыл алуучу өлкөнүн атынан жүзөгө ашырат; БУУ каржыланган критикалык товарлардын (мисалы, вакциналардын) жеткирүүчүсү катары иштейт; БУУ ДБ тарабынан каржыланган долбоордун техникалык кызмат көрсөтүүчүсү катары иш алып барат. Дүйнөлүк банк тарабынан каржыланган жана учурда Кыргызстанда жүзөгө ашырылып жаткан төмөнкү долбоорлор жогоруда көрсөтүлгөн процедураларды колдонуунун мисалы боло алат. "Кыргызстандагы табигый кырсык тобокелдиктерине туруктуулукту бекемдөө" , тактап айтканда, "Жарыяланган кризис же өзгөчө кырдаал учурунда токтоосуз жооп кайтаруу үчүн өзгөчө кырдаалдар" Компоненти, анын алкагында тез жардам топтору, ооруканалар үчүн төмөнкү товарларды сатып алууга каражат бөлүнөт: байкоо жүргүзүү үчүн дайындалган, баштапкы медициналык-санитардык жардам борборлору, реанимация бөлүмдөрү; жеке коргонуу каражаттары; дезинфекциялоочу каражаттар; диагностика үчүн зарыл болгон лабораториялык реактивдер; дарылар; медициналык шаймандар; дем алууну колдоочу шаймандар; башка товарлар (кагаз сүлгү, суюк самын, жеткирүү контейнерлери жана башкалар), ошондой эле толук кандуу жабдылган тез жардам унааларын сатып алуу. 2020-жылдын 7-апрелинде кол коюлган жана Кыргыз Республикасынын 2020-жылдын 20-апрелиндеги No 46 Мыйзамы менен ратификацияланган Кыргыз Республикасы менен Эл аралык Өнүктүрүү Ассоциациясынын ортосундагы "Өзгөчө кырдаал COVID-19 Долбоорун" каржылоо жөнүндө Макулдашууну ишке ашыруу башталды. Дүйнөлүк Банк тарабынан каржыланган бул долбоор, жугуштуу оору менен жабыркаган адамдардын кошумча инфильтрациясынын алдын алууга жана өлкө ичинде инфекциянын жайылышын чектөөгө багытталган, ошондой эле өзгөчө кырдаалда сатып алуулар процедуралары колдонулат. 1 http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/111787?cl=ru-ru 2 http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/111125 3 01.04.2020 N 98-ФЗ Федералдык мыйзам, https://kodeks63.ru/news/read/zakupki-v-usloviyah-chs-srochnyeizmeneniya-v-44-fz/novosti-v-sfere-zakupok 4 https://projects.vsemirnyjbank.org/ru/projects-operations/project-detail/P162635 https://projects.worldbank.org/en/projects-operations/project-detail/P172761 5 https://projects.worldbank.org/en/projects-operations/project-detail/P173766
Кыдыков Азизбек Асанбекович
776 | 0
15
Борбордук Азиянын эл аралык транспорт коридорлорун системасын өнүктүрүү
«Логистика» бөлүмү Кыргыз-Герман Техникалык Институту, Исхак Раззаков Атындагы Кыргыз Мамлекеттик Техникалык Университети, Доцент, Т. и. к. АННОТАЦИЯ Сунушталган макала Европа менен Азия-Тынч океан регионунун ортосунда эң оболу Борбордук Азия аркылуу жаңы каттамдарды куруу аркылуу кургактагы ташууларды өнүктүрүүнүн актуалдуу көйгөйүнө арналган. Эксперттик коомчулук жүк агымынын бөлүгүн деңиз жолдон 15-20% карата 2025жылга темир жол транспортуна кайрадан багыттоону болжолдойт. Ошону менен бирге анын көпчүлүк бөлүгүн Борбордук Евразия мамлекеттери аркылуу Жибек жолунун байыркы маршруттарынын потенциалын кайра жандандыруу менен жөнөтүү дагы кызыктуу. Коюлган изилдөө максатында, төмөнкү милдеттерди чечүү үчүн коюлган: эл аралык транспорттук коридорлорду өнүктүрүү жана иштетүү изилденди; Европа менен Азиянын ортосундагы кургактагы транспорттук коридорлор изилденет; Кыргыз Республикасынын аймагы аркылуу темир жол каттамдарынын курулушунун долбоорлоруна анализ жүргүзүлдү; Евразиялык транзиттик ташууларды өнүктүрүү келечектерине талдоо жүргүзүлдү; перспективада Европа-АТР кургактагы жүк ташуу рыногун өнүктүрүү болжолу сунушталды. Макалада иштеп жаткан жана долбоорлонуп жаткан эл аралык транспорттук коридорлорго талдоо жүргүзүлгөн. Борбордук Азия жана Казакстандын бул көйгөйүнө карата кызыкчылыктардын жогорулашы белгиленди. Изилдөөлөр көрсөткөндөй, Евразиялык континенте саны өсүүдө темир жол каттамдарын камсыз кылган транзиттик ташуу европа менен азиянын ортосундагы КЭР, Азиялык-Тынч Океан регион жалпысынан. Борбордук Азия аймагы аркылуу транзиттик темир жолдор рыногун өнүктүрүү божомолу сунушталды. Сунуш кылынган макалада Борбордук Азия аймагы аркылуу өткөн транзиттик темир жолдор маршруттарына техникалык-экономикалык талдоо жүргүзүлгөн, анын ичинде Кыргызстан аркылуу долбоорлонуучу эки каттам. Тарабынан өнүктүрүү болжолу комплексин каттамдарды транзиттик ташуулар, ал констатирует мүмкүн эместиги андан ары өсүү транзиттик аймагы аркылуу Россия жана ага байланышкан кээ бир Казакстандык каттамдарды. Заманбап иштеп жаткан каттамдардын көпчүлүгү Казакстан жана Өзбекстан (2 багыт), Казакстан жана РФ (1), Казакстан жана Азербайжан (1) аркылуу өтөт. Мындан тышкары, КЭРден Кыргызстан аркылуу эки багытты-Өзбекстанга жана андан ары Иранга, Тажикстанга жана андан ары Иран аркылуу Афганистан аркылуу куруу болжолдонууда. Бул каттамдардын баары өз артыкчылыктары жана кемчиликтери бар, иштеп чыгуу жана бири-бирин толуктап турат. Сунушталган макала Кыргызстан аркылуу долбоорлонуучу эки жаңы каттамды кошкондо Борбордук Азиянын аймагы аркылуу транзиттик темир жол каттамдарынын техникалык-экономикалык негиздемесин камтыйт. Бирөө Кытай менен Кыргызстан, Өзбекстан жана Иран аркылуу, андан кийин Ирак жана Европага Түркия аркылуу байланыштырат. Экинчи каттам Кыргызстан аркылуу Тажикстанда жана андан ары Афганистан аркылуу Иранга өтөт. Андан соң Кыргызстан аркылуу биринчи каттам катары каралат. Экинчи каттамдын өзгөчөлүгү болуп, жолдун узундугу боюнча европалык аял колею колдонуу идеясы саналат.
Орозонова Азык Абдыкасымовна
1116 | 0
Мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндөгү коррупция
Азыркы учурда коррупция темасы абдан актуалдуу. Ал көптөгөн жаңылыктар түрмөктөрүндө чагылдырылып келген жана мамлекеттик кызматкерлердин пара алып жаткан жеринен кармалгандыгы тууралуу окуялар популярдуулукка ээ болууда. Коррупция жана ага каршы күрөшүү көйгөйү акыркы жылдары дүйнөдө дагы, Кыргызстанда дагы өзгөчө курч болуп жатат. Ал каралып жаткан коомдук кубулуштун улуттук жана социалдык коркунучунун өтө жогорку деңгээли менен түшүндүрүлөт. Коррупциялык укук бузуулардын натыйжасында жарандардын жана уюмдардын укуктары жана мыйзамдуу кызыкчылыктары бузулуп, ири өлчөмдө материалдык чыгым келтирилүүдө. Кыргызстандагы коррупция өтө олуттуу көйгөй. Коррупцияны кабылдоо рейтингине ылайык, Кыргызстан үчүн коррупциянын индекси акырындык менен өзгөрүп жатат, жана Кыргызстандын рейтингинде мамлекеттердин позициясы акырындап жакшырууда: 130дан 126-орунга чейин. Бирок, жарандардын жарымынан көбү Кыргызстандагы коррупция менен күрөшүүгө салым кошо алам деп ишенишпейт. Transparency International эл аралык уюму тарабынан жыл сайын түзүлүп Коррупцияны кабылдоо индекси 2019 жылы (ККИ-2019) боюнча Кыргызстан 180 орундун ичинен 126-орунду ээледи. Кыргызстан Жибути, Украина жана Азербайжан менен бир катарда болуп, 100 упайдан 30 упай алды. 1-таблица - 2006-2019-жылдардагы Коррупцияны кабылдоо индексине ылайык өлкөлөрдүн рейтинги 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Армения 88 93 99 109 120 123 129 94 94 94 95 113 107 105 77 Россия 126 121 143 147 146 154 143 133 127 136 119 131 135 136 137 Казахстан 107 111 150 145 120 105 120 133 140 126 126 131 133 124 113 Кыргызстан 130 142 150 166 162 164 164 136 150 136 136 136 135 132 126 Булак: Автор түзгөн. Мамлекеттик сатып алуулардагы коррупция адамзаттын бүткүл дүйнөлүк көйгөйү болуп саналат. Мамлекеттик жана муниципалдык муктаждыктар үчүн сатып алуулар чөйрөсүндөгү коррупциянын бул темасы эң актуалдуу болуп саналат, анткени биздин мамлекетте экономикалык иштин бул багыты бир аз мурун пайда болуп, 21-кылымдын биринчи он жылдыгынын ортосунда гана калыптанып, мыйзамдуу тастыкталды. Бул, биринчи кезекте, биздин мамлекеттеги окуялардын өнүгүшүнүн тарыхый себептери жана натыйжада, жеке менчиктин пайда болушу менен байланыштуу. Эң жайылган коррупциялык схемаларга төмөнкүлөр кирет: макулдашууга кирген потенциалдуу жеткирүүчүнүн мамлекеттик сатып алуунун башка катышуучуларына караганда кыйла төмөн суммага колдонмо жөнөтүүсү; буйрутманы аткаруу же жумушту аткаруу үчүн кардар тарабынан өтө кыска мөөнөттөрдүн белгилениши, анда буйрутманы аткарылышы мурда даярдалган берүүчү - алдамчылык схемасынын катышуучусу тарабынан гана мүмкүн болот; көрсөтүлгөн көлөмдө мамлекеттик заказды аткаруу үчүн атайылап атаандаштыкка жөндөмсүз бааны белгилөө, бул башка потенциалдуу жеткирүүчүлөр үчүн кызыксыз болот; мамлекеттик тапшырыкты аткаруу үчүн жагымсыз төлөмдөр схемасын түзүү (мисалы, көп кечигүү менен ж.б.); маалыматтардын туура эмес жазылышы (мисалы, тиркеменин атын жазууда кириллица менен латынча аралаштыруу ж.б.); жеткирүүчүлөрдү кызыкдар тараптардын пайдасына баалоо критерийлерин чечмелөө ж.б. Демек, коррупция = эл аралык көйгөй болуп саналат жана дүйнөнүн дээрлик бардык өлкөлөрү тигил же бул масштабда ага туш болушат. 2020-жылы дүйнө өлкөлөрүндөгү коррупциянын деңгээли мамлекеттин саясий жана экономикалык көрсөткүчтөрүнүн деңгээли менен тыгыз байланыштуу. Бул калктын укуктук маданияты, укук коргоо тутумунун натыйжалуулугу, билим берүү жана калкты камсыз кылуу менен шартталган. Мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндөгү коррупцияга каршы күрөштүн негизги милдети - жеткирүүчүлөрдүн кынтыксыздыгын контролдоо жана сапат көзөмөлүн жүргүзгөн жана келишимдин тагдыры чечими менен көз каранды болгон кызматкерлердин көзкарандысыздыгын камсыз кылуу. Мамлекеттик сатып алууларда көз боёмочулуктун алдын алуунун негизги багыттары төмөнкүлөрдү камтыйт: сатып алуулар боюнча талаптардын так формулировкасы; сатып алуулардын катышуучулары тарабынан маалымат алмашуу мүмкүн болушунча татаалдаштырылышы үчүн, тооруктар процессин так пландаштыруу; мүмкүн болгон алдамчылык аракеттер жөнүндө кызматкерлерге маалымат жеткирүү; рынокту талдоо жана мониторинг жүргүзүү; кызматкерлердин жогорку квалификациясы жана аны дайыма өркүндөтүү; мыйзам чыгаруу ченемдерин өркүндөтүү, анын ичинде мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндөгү алдамчылыкты жана кылмыштарды өзүнчө кылмыш курамы катары бөлүү.
Долотбакова Аида Кенешовна
1312 | 0
Кыргыз Республикасында мамлекеттик сатып алуулар процессин илимий изилдөөлөрүн күчөтүү жана жандандыруу жөнүндө
"Логистика" кафедрасынын доценти, э.и.к.И.Раззаков атындагы КМТУ Кыргыз Республикасынын базар мамилелери тутумуна өтүшү өлкөнүн өнүгүү шарттарын түп-тамырынан бери өзгөрттү. Белгиленген аймакта бардык процесстерди комплекстүү жана сарамжалдуу пайдалануунун негизинде мамлекеттин туруктуу жана тең салмактуу өнүгүүсүн камсыз кылуу биринчи кезектеги милдетке айланууда. Мамлекеттик сатып алуулар - бул күнүмдүк керектүү процесс. Бул процесс туруктуу өркүндөтүүнү талап кылат, анткени чыныгы жашоо жаңы талаптарды, жаңы шарттарды коюп жатат. Демек, бюджеттик каражаттарды натыйжалуу жана сарамжалдуу пайдалануу мамлекеттик милдет болуп саналат. Мамлекетик сатып алуулар тутумун мамлекеттик керектөөлөрдү канааттандырууга багытталган мамилелердин маңызын жана формаларын, ошондой эле бул мамилелерге катышкан адамдарды аныктоочу эрежелердин жыйындысы деп түшүнүүгө болот [7, 2016; 8, 2016]. Мырзакерим уулу Б. башка өлкөлөрдүн өнүгүү тажрыйбасын изилдеп жатып, мамлекеттик сатып алуулар тутумунун өнүгүшү ар дайым этап-этабы менен жүрөрүн жана кээде узак убакытты талап кылаарын көрсөтөт. Мисалы, Америка Кошмо Штаттары биринчилерден болуп сатып алууларды жөнгө сала баштаган жана 1792-жылы мамлекеттик сатып алуулар боюнча биринчи федералдык мыйзам кабыл алынган, бирок сатып алуу процесси ХХ кылымдын башында гана натыйжалуу жана сарамжалдуу боло баштаган [17, 2019]. Кыргыз Республикасынын шарттарында институционалдык өнүгүүнүн жана мамлекеттик сатып алуулар тутумунун натыйжалуулугун жогорулатуунун зарылдыгы А.С.Уметалиевдин эмгектеринде кеңири талкууланат. Ал белгилегендей, адекваттуу укуктук-ченемдик база жана институционалдык инфраструктура болгондо гана, сатып алуучу уюмдар натыйжалуу иштей алышат, ошондой эле сатып алууларга катышкан кызматкерлердин кесипкөйлүгү жана чынчылдыгы талап кылынат. Мамлекеттик кызмат тутумуна сатып алуулар менен байланышкан өзүнчө кесиптик багытты киргизүү кесипкөйлүктү камсыз кылуу жагынан маанилүү аспект болуп саналат [20, 2010]. Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик сатып алуулар тутумунун ченемдик укуктук базасын эске алуу менен, А.С.Уметалиев бюджеттик каражаттарды натыйжалуу пайдаланууну камсыз кылуу, ошондой эле коррупциялык схемаларды азайтуу үчүн ченемдик укуктук актыларды өркүндөтүү керек деп жазат [21, 2013]. Г.Ж.Сабырова Кыргызстандын мамлекеттик сатып алууларда болжол менен 30 миллиард сом айланып, жыл сайын ички дүң продуктунун 15%дан ашыгы мамлекеттик сатып алууларга жумшаларын белгилейт. Бюджеттик каражаттардын туруктуу тартыштыгын эске алуу менен, аларды ар дайым эффективдүү жана үнөмдүү пайдалануу актуалдуу маселе болуп келген жана кала берет. Ошондуктан, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн алдында турган маанилүү маселелердин бири - мамлекеттик сатып алуулар жол-жоболорунун ачыктыгын жана айкындыгын камсыз кылуу. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү мамлекеттик сатып алуулар жаатында реформа жүргүзүүнү 1994-жылы баштаган жана 1997-жылдын апрелинде Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" биринчи Мыйзамы кабыл алынган. Андан бери сатып алууларды жөнгө салуучу мыйзамдык база үзгүлтүксүз кайра каралып келген. Г.Ж.Сабырованын айтымында, ички аудит учурдагы жеткиликтүү жана ошол эле учурда бааланбаган ресурстардын катарына кирет, анын туура пайдаланылышы мамлекеттик сатып алуулардын натыйжалуулугун жогорулатат. Мамлекеттик сатып алуулардын аудити - түзүлгөн келишимдер, түзүүгө жана аткарууга пландаштырылган келишимдер боюнча сатып алуу чыгымдарынын мыйзамдуулугу, максатка ылайыктуулугу, негиздүүлүгү, өз убагында болгонуу, натыйжалуулугу жана результативдилуулугу жөнүндө маалыматтарды текшерүү, талдоо жана баалоо [19, 2014]. Т.Ш.Абдыровдун жана А.А.Адылбековдун бир нече эмгектери деталдуу илимий изилдөөлөргө арналган. Алар мамлекеттик сатып алуулардагы олуттуу өзгөрүүлөр 2011-жылы, өкмөт электрондук тутумду киргизүү менен бул жаатта реформа баштаганын белгилешти. Реформанын натыйжасында электрондук мамлекеттик сатып алуулардын бирдиктүү тутуму киргизилген. Аны түзүү иштери "Инфо-Система" мамлекеттик мекемеси тарабынан жүргүзүлүп, 2012-жылы Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сатып алуулар боюнча маалымат порталы да түзүлгөн. 2013-жылдын май айынын акырына карата порталдын колдонуучуларынын саны 1843 сатып алуучу уюмдар менен камсыздоочуларга жетти. Ошол эле учурда, мамлекеттик сатып алуулардын катышуучуларынын жалпы саны 2000 ашык бюджеттик уюмдарды жана 3000 жабдуучуларды түздү. Алгачкы божомол боюнча, потенциалдуу катышуучулардын саны 5 миңден 7 миңге чейин уюмду түзүшү керек. Бирок, мамлекеттик сатып алуулар жаатында жүргүзүлүп жаткан реформаларга карабастан кемчиликтер дагы жок эмес. Ченемдик-укуктук базаны өркүндөтүү керек, жеткирүүчүлөр менен сатып алуучу уюмдардын ортосундагы электрондук байланышка толугу менен өтүү мүмкүн болгон жок, мамлекеттик сатып алуулар порталын өркүндөтүү, сертификатталган адистердин жетишсиздигин жоюу керек [7, 2016]. Абдыров Т.Ш. жана Адылбеков А.А. 2015-жылдын 3-апрелиндеги №72 Кыргыз Республикасынын жаңы Мыйзамынын кабыл алынышы менен мамлекеттик сатып алуулардын ыкмалары өзгөргөндүгүн баяндайт. Бүгүнкү күндө мамлекеттик сатып алуунун беш ыкмасы бар: бир этаптуу усул; эки этаптуу усул; жөнөкөйлөтүлгөн усул; бааны төмөндөтүү усулу; келишимди тикелей түзүү усулу. Мамлекеттик сатып алуулардын негизги ыкмасы бир этаптуу усул менен өткөрүлгөн конкурс болуп саналат (сатып алуулар жол-жоболоруна катышууну каалаган жеткирүүчүлөрдүн (подрядчылардын) саны чектелбейт). Өтө сейрек конкурс эки этаптуу усул менен өткөрүлөт, эгерде сатып алуучу уюм сатып алынган товарлардын, жумуштардын же кызмат көрсөтүүлөрдүн конкреттүү, техникалык мүнөздөмөлөрүн жана сапат көрсөткүчтөрүн алдын-ала аныктай албаса, жана бул сатып алуучу уюмдун сатып алуу муктаждыктарын канааттандырган чечим кабыл алуу үчүн жеткирүүчүлөр (подрядчылар) менен талкуулоону талап кылат; эгерде сатып алуунун предмети изилдөө, эксперимент, илимий корутунду даярдоо же башка адистештирилген кызматтарды көрсөтүү болсо. Жөнөкөйлөтүлгөн усул атайын даярдоону, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү талап кылбаган даяр товарларды максималдуу босогодон ашпаган суммага белгилүү бир сыпаттамасы менен сатып алууда колдонулат. Атаандаштыкты жана натыйжалуу тандоону камсыз кылуу үчүн жөнөкөйлөтүлгөн усул менен конкурс өткөрүүдө, сатып алуучу уюм экиден кем эмес жеткирүүчүнүн (подрядчиктин) товарларына, жумуштарына жана кызмат көрсөтүүлөрүнө конкурстук табыштамаларды карайт. Бааны төмөндөтүү усул боюнча конкурс мамлекеттик сатып алуулар веб-порталы аркылуу онлайн режиминде жүргүзүлөт. Алгачкы баа белгиленип, жеткирүүчүлөр өз бааларын сунушташат, башкача айтканда аукцион өтөт жана эң төмөнкү бааны сунуш кылган жеткирүүчү конкурстун жеңүүчүсү болот. Келишимди тикелей түзүү усул менен сатып алуулар - сатып алуучу уюмдун, конкурс өткөрбөстөн, баалардын мониторингинен кийин сатып алуулар жөнүндө келишимге кол коюу процедурасы. Жеткирүүчү (подрядчы) “Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 27-беренесинде каралган квалификациялык талаптарга жооп бериши керек. Келишимди тикелей түзүү усулун колдонуу менен сатып алуулардын пайызы жогору, анткени ал өткөрүлгөн соода-сатыктын жалпы санынын 44,6% түзөт [2, 2016]. Кыргыз Республикасынын 2015-жылдын 3-апрелиндеги №72 "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" жаңы Мыйзамында алкактык макулдашуу сыяктуу түшүнүк бар. Алкактык макулдашуу - сатып алуучу уюмдун ортосундагы эки же андан ашык берүүчүлөр (подрядчиктер) менен, конкурстук тооруктун жыйынтыгы боюнча кол коюлган, анда келечектеги келишимдин шарттары аныкталат. "Алкактык макулдашууларды" изилдеп жатып, Т.Ш.Абдыров жана А.А.Адылбеков стандарттык шарттар менен кошумча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү зарылчылыгын жок кылуу менен, сатып алуу процессинде убакытты жана чыгымдарды үнөмдөп жаткандыгын белгилеп кетишкен. Узак мөөнөттүү сатып алуулар үчүн мындай макулдашуулар сатып алуучулар менен сатуучулардын ортосундагы мамилени жакшыртууга жардам берет, анткени бул учурда сатып алуучулар менен сатуучулар эки тараптын муктаждыктарын эске алуу менен жекече чечимдердин үстүнөн иштешет [5, 2016]. Омүралиев У.К., Дуйшаева М., өлкөнүн мамлекеттик сатып алуулар тутумундагы алкактык макулдашуулардын жол-жоболорунун институтташтырылышынын начардыгын белгилешкен. Бул Мамлекеттик сатып алуулар порталында 2018-жылы гана биринчи нускасы иштелип чыккан алкактык макулдашуулардын жол-жоболорунун функционалдуулугунун толук аткарылбай жаткандыгына байланыштуу. Алардын ою боюнча, алкактык макулдашуулар сатып алуунун кыйла ыңгайлуу жана натыйжалуу ыкмасы болуп саналат, чыгымдарды азайтууга, керектүү продуктуларды өз убагында жана оптималдуу баа-сапат катышын алууга мүмкүнчүлүк берет. Бирок, жөнөкөйлүгүнө карабастан, алкактык макулдашуулардын жол-жоболору кыйла татаал. Ошондуктан, биринчиден, алкактык макулдашуулардын жол-жоболорунун ченемдик укуктук базасын өркүндөтүү керек, экинчиден, Мамлекеттик сатып алуулар порталында эки этаптын алкактык макулдашуулардын жол-жоболорунун функционалдуулугун жүзөгө ашыруу керек, үчүнчүдөн, алкактык макулдашуулардын жол-жоболорун жүзөгө ашыруу үчүн тиешелүү технологияларга ээ болгон окутулган персонал болушу керек [18, 2019]. Мамлекеттин экономикалык иши мамлекеттик бюджеттин, тактап айтканда, салык төлөөчүлөрдүн каражаттарынын эсебинен айрым товарларды жана кызматтарды сатып алууга түздөн-түз байланыштуу. Мамлекеттик сатып алууларды башкаруу канчалык эффективдүү жана ачык-айкын? Жыл сайын өкмөттөр бюджеттик каражаттарды белгилүү бир товарларды жана кызматтарды сатып алууга сарпташат. Коррупция "социалдык пандемия сыяктуу түзмө-түз мамлекеттик сатып алуулар секторун каптады ... мамлекеттик каржыга зыян келтирүүдө". Мамлекеттик сатып алуулар тутумунда жүгүртүлүп жаткан акчанын көлөмү жана чыгымдардын спецификалык түзүмү болгондуктан, дал ушул мамлекеттик башкаруунун сектору коррупцияга көп кабылат. Мамлекет күн сайын салык төлөөчүлөрдүн каражаттарын үнөмдөөнүн жаңы жолдорун издеш керек, деп жазат М.Т.Койчуева. Анын баамында мамлекеттик сатып алуулардын эски ыкмаларынын ордуна мамлекеттик сатып алууларды натыйжалуу башкаруу, мамлекеттик бюджеттин чыгымдарын кыскартуу жана коррупциялык схемаларды колдонууну жок кылуу максатында санариптештирүү сыяктуу жаңы технологиялар келиши керек [13, 2018]. Т.М.Максутов жана С.Е.Савина мамлекеттик сатып алуулар көйгөйлөрүн чечүүнү ошондой эле инновациялык санарип технологияларын колдонууда көрүшөт. Мамлекеттик сатып алуулар процессиндеги мүнөздүү өзгөчөлүктөрдү талдоодо алар процесстин ачыктыгын жана айкындыгын электрондук мамлекеттик сатып алуулар тутумунун негизги артыкчылыктары катары белгилешет [14, 2019]. Т.Ш.Абдыров, А.А.Адылбеков сатып алууларда электрондук сооданы киргизүүнүн негизги максатын - сатып алуучу органдардын потенциалдуу подрядчиктер менен өз ара аракеттенишүүсүнүн күндөлүк процесстерин автоматташтырууда гана эмес, ошондой эле сатып алуулардын жол-жоболорун жүзөгө ашырууга чыгымдарды төмөндөтүүдө жана бул операциялардын мөөнөттөрүн кескин кыскартууда көрүшөт [6, 2016]. К.Т.Жунуспаев мамлекеттик сатып алууларды оптимизациялоодо коррупцияга каршы күрөшүү контекстинде мамлекеттик сатып алуулардын мониторинг өзгөчөлүктөрүн изилдейт. Ал мамлекеттик сатып алуулардын натыйжалуулугун көзөмөлдөөгө өзгөчө көңүл буруп, Кыргыз Республикасынын колдонуудагы мыйзамдарындагы акыркы өзгөрүүлөр олуттуу мааниге ээ экендигине көңүл бурат. Ошондой эле, ал мамлекеттик сатып алууларды көзөмөлдөө учурдагы мамлекеттик сатып алуулар келишимдеринин тутумундагы коррупцияга каршы күрөшүүнүн эффективдүү каражаты деп жыйынтыктайт. Келечекте мамлекеттик сатып алуулардын коомдук мониторинги конкреттүү натыйжаларды көрсөтүшү мүмкүн [10, 2019; 12, 2019; 11, 2020]. Т.Ш.Абдыров жана А.А.Адылбеков ошол эле маселени улантышат. Алардын баамында, мамлекеттик сатып алуулар жаатында коомдук көзөмөлдү калыптандыруу Кыргызстанда жаңы гана башталууда. Буга байланыштуу коомдук текшерүүчүлөрдүн иши дагы эле башаламан көрүнүш болуп, эч кандай ченем менен жөнгө салынган эмес. Азырынча бул иш-чаранын бирден-бир плюсу - мамлекеттик сатып алуулар боюнча маалыматтарга эркин жана акысыз жеткиликтүүлүктү камсыз кылган ачык-айкындуулук принциби [3, 2016]. Коррупция темасын улантып, А.З.Эрмекбаев, Т.Д.Саякбаев, С.А.Эрмекбаева бардык өлкөлөрдө мамлекеттик заказдарды жана мамлекеттик сатып алууларды түзүү бюджеттин олуттуу жоготууларга алып келген коррупциянын күчөгөн аймагы экендигин жазышат. Адатта, мамлекеттик сатып алуулар тутумундагы коррупциядан келтирилген зыяндарды эске алуу менен, ал шарттуу түрдө жоготуулардын төмөнкү түрлөрүнө бөлүнөт: Финансылык жоготуулар - мамлекет үчүн жагымсыз финансылык шарттар боюнча келишимдерди түзүү. Биринчиден, бул сатылып алынган өнүмдөрдүн бааларын учурдагы рыноктук деңгээлге салыштырмалуу ашыра көрсөтүү, кийинкиге жылдырылган төлөмдүн ордуна алдын-ала төлөөнү мамлекеттик келишимдердин шарттарына киргизүү ж.б. Сандык жоготуулар - жеткирилген материалдардын же көрсөтүлгөн кызматтардын көлөмүн талап кылынган санга салыштырмалуу ашыкча баалоо же баалабоо; мамлекеттик муктаждыктарды канааттандыруу үчүн эмес, жооптуу кызмат адамдарынын жеке максаттары үчүн товарларды жана кызматтарды сатып алуу ж.б. Сапаттуу жоготуулар - талап кылынган техникалык шарттарды бузуу менен келишимдерди жасоо, мисалы, товарларды жеткирүү, жумуштарды аткаруу же талапка ылайык эмес кызматтарды көрсөтүү; кепилдик жана кепилдиктен кийинки тейлөө үчүн эң начар шарттар; жумуштардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын контролдоонун жетишсиз талаптары ж.б. Саясий жоготуулар - өлкөдөгү инвестициялык климаттын начарлашы, жарандардын мамлекеттик структураларга жана жалпы мамлекетке болгон ишенимин жоготуу, өлкөнүн экономикалык жана каржы тутумун бузуу, эркин атаандаштыктын принциптерин бузуу ж.б. [9, 2019]. Мамлекеттик сатып алуулар, Кыргызстандын экономикасынын түзүүчү сегменттеринин бири катары, мамлекеттин экономикалык туруктуулугун жана коопсуздугун камсыз кылууда маанилүү. Мамлекеттик бюджеттен мамлекеттик сатып алуулар үчүн жыл сайын бөлүнүүчү сумма ар кайсы жылдарда 20дан 23%га чейин, ал эми ИДПнын үлүшү өлкөнүн ички дүң продукциясынын болжол менен 13-15% түзөт. Кыргызстандын ИДПсы жана мамлекеттик бюджеттин чыгымдары 2014-2018-жылдар аралыгында улуттук валютага карата бир кыйла көбөйтүлдү. Келгиле, Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин алдындагы Мамлекеттик сатып алуулар департаменти статистика киргизилгенден бери жыйынтыктоочу таблица түзөлү (1-таблица, 1-сүрөт). 2015-жылдын май айынан баштап, республикада "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамында, "Кыргыз Республикасынын майыптар коомдорунан товарларды мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык товарларды сатып алууну кошпогондо, эми Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 25-мартындагы №150 "Кыргыз Республикасынын майыптар коомдорунан товарларды мамлекеттик сатып алуу жөнүндө "Кыргыз Республикасынын Мыйзамын ишке ашыруу жөнүндө" токтомунда каралган учурларды кошпогондо бардык мамлекеттик сатып алуулар электрондук түрдө жүргүзүлөт. Башкача айтканда, электрондук соодалоого толугу менен өтүү жүргүзүлүп, Мамлекеттик сатып алуулардын расмий порталы киргизилип, электрондук сатып алуулардын бирдиктүү тутуму түзүлдү. Порталда, Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин алдындагы Мамлекеттик сатып алуулар департаментинин кызматкерлери өткөрүлгөн конкурстар боюнча жылдык отчетторду, ошондой эле сатып алуучу уюмдар өткөргөн ар бир конкурска контракттарды түзүшөт. Сатып алуулардын пландары, жарыялары жарыялангандан тартып, келишим түзгөнгө чейинки бардык маалыматтар (ачылыш протоколу, сатып алуулар процедураларынын протоколу, келишим) порталга жайгаштырылат жана каалаган адамдар бул маалыматты көрө алышат [9, 2019]. Кыргызстанда мамлекеттик сатып алууларды өнүктүрүү көрсөткүчтөрүнүн динамикасы [9, 2019] Жылы Сатып алуулар жөнүндө жарыялардын саны Жалпы суммасы (млрд. сом) КР ИДП (млрд. сом) Мамлекеттик бюджеттин чыгымдары 2014 89 0,909 400 694 121 303,7 2015 20 221 126,460 430 489,4 134 572,2 2016 80 338 81,038 476 331,2 151 558,9 2017 105 770 72,794 530 475,7 166 023,6 2018 132 849 93,875 557 113,3 157 796 2018 жыл 2014 жылга, % 149,3 жолу 10,3 жолу 139,0 130,1 1-сүрөт. Мамлекеттик сатып алуулардын санынын өсүш динамикасы 2015-жылдан 2019-жылга чейин [1, 2020]. Кыргызстан 2015-жылдан 2017-жылга чейинки мезгил аралыгында төмөнкү сатып алуулар статистикасын берген. Электрондук соода тутумунун ачыктыгына жана жеткиликтүүлүгүнө карабастан, конкурстарга катышуу деңгээли жогору эмес. Ошентип, 187 389 конкурс боюнча бир дагы өтүнмө түшкөн жок, 100 474 үчүн - бир гана өтүнмө жана 263 952 конкурс боюнча гана (бардык соодалардын 48 пайызы) экиден ашык арыз келип түшкөн [9, 2019]. 2015-жылдан 2017-жылга чейинки мезгилде 18, 26 жана 68 жеткирүүчүлөр жана подрядчиктер, тиешелүүлүгүнө жараша, ишенимсиз (ак ниетсиз) берүүчүлөрдүн (подрядчиктердин) маалымат базасына киргизилген. Ишенимсиз жеткирүүчүлөрдүн реестри Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сатып алууларынын расмий порталына жайгаштырылган. Мамлекеттик чыгымдарга жана сатып алууларга калыс көзөмөлдү андан ары күчөтүү максатында, мамлекет жарандык коомдун бул процессте катышуусун кеңейтиши керек, электрондук сатып алууларды андан ары өркүндөтүү жана электрондук өкмөттүн демилгелерин кеңири колдонуу аркылуу сатып алуулар циклинин 5-баскычында маалыматтын көлөмүн көбөйтүү керек. Мамлекеттик сатып алуулардын жалпы көлөмүндө келишимдерди түзүүдө конкурстук жол-жоболордун үлүшүн андан ары көбөйтүү боюнча иштөө керек. Кыргызстан Дүйнөлүк Соода Уюмунун (ДСУ) Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө келишимге кол коюу жол-жобосун аягына чыгарышы керек. Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын: (а) сатып алуу ыкмасын көрсөтүү талабы менен толуктап, (б) сунуш кылынган жол-жоболорго карата сатып алууларды пландаштырууга даттануу, потенциалдуу катышуучуларга жана коомчулукка мындай мүмкүнчүлүк берүү менен, (в) сатып алуулар түздөн-түз келишимдерди түзүү жөнүндө рыноктун катышуучуларына жана коомчулукка мындай келишимдерди түзүүнүн негизсиз аракеттерин аныктоого жана аларды конкурстук соодага айландырууга мүмкүндүк берүүчү жол менен жүргүзүү ниетин билдирүү мөөнөтүн көбөйтүү максатында Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жоболорун биротоло иштеп чыгуу керек. Инфраструктураны туруктуу өнүктүрүү жана бүтүндөй сатып алуулар тутумун андан ары өнүктүрүү үчүн, сатып алуулар жаатында үч жылдык пландаштырууну киргизүү керек (же ушул сыяктуу орто мөөнөттүү мезгилге). Бир жылдык графикти чектөө жагымдуулукка, адилетсиз коммерциялык кирешелерге же салыштырмалуу ири көлөмдө түздөн-түз келишим түзүүгө шарт түзөт. Коррупцияга каршы стандарттарды мындан ары өркүндөтүү максатында, мамлекеттик жана муниципалдык ишканалардын ISO 37001 коррупцияга каршы стандартына ылайык сертификат берүүнү колдонууну кароо сунушталат. Мамлекеттин милдети ийгиликтүү ишкердик иш-аракеттерди жүргүзүү үчүн эң жагымдуу экономикалык, укуктук, идеологиялык шарттарды түзүү бойдон калууда [9, 2019]. Н.Ш.Молдогазиев Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сатып алуулардын автоматташтырылган программасынын ишин талдап жатып, электрондук портал тутуму учурда подрядчиктер менен келишим түзүүдө коррупциялык тобокелдиктерди минималдаштырбайт деген жыйынтыкка келген. Мурда белгиленгендей, тендер өткөрүүдө коррупциянын алдын алуу үчүн бардыгы автоматташтырылган эмес. Программанын өзү жеңишти сооданын катышуучуларына бербейт, аларды каттайт. Калган каттоонун жол-жобосу, катышуучу уюмдарды талдоо, катышуучу компаниялардын техникалык документтерин текшерүү адамдар тарабынан жүргүзүлөт, алар жеңишти белгилүү бир компанияга беришет. Портал убакытты үнөмдөө жана сатып алуучу уюмдун кызматкерлери үчүн дагы, тендерге катышкан фирмалар үчүн дагы ашыкча документтердин алдын алуу максатында түзүлгөн. Бирок бул тендер боюнча объективдүү чечимге таасир этпейт. Акыркы чечимди уюмдун кызматкерлери кабыл алышат, алар ошондой эле жеңүүчү компания менен келишим түзүшөт, бул кээде бир нече жолу тендерлерге катышкан адамдардын тутумуна ишенбөөчүлүктү жаратат, алардын ийгилигине көңүлү калып, мамлекеттик сатып алуулар багытында иш-аракеттерин токтотушат. Электрондук порталдын артыкчылыктарынын катарында, ал автоматташтырылган документтерди каттоо программасы жана тендердик автоматташтырылган ачылышы менен адам ресурстарынын катышуусун болжол менен кырк пайызга алмаштырат деп белгилейт. Бул убакытты үнөмдөп, камсыздоочу менен кардардын түз байланышын минималдаштырат, жок дегенде каттоонун ушул этабында. Башкача айтканда, заманбап шарттарда портал жетиштүү деңгээлде натыйжалуу эмес жана мамлекеттик каражаттарды чындап эле үнөмдөбөйт. Каалаган боштуктарды өркүндөтүү жана жоюу порталдын өзүнө жаңы орнотууларды жана кошумча функцияларды киргизүү менен шартталат. Анын кандай иштээрин этап-этабы менен карап чыккандан кийин, ал тендерлердин жеңүүчүсүн ачуу жана анализ жүргүзгөн бөлүгүн автоматташтыруу керек деген жыйынтыкка келет [15, 2018]. Г.Т,Шырдакованын жана А.А.Абдукаримованын эмгегинде Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик мүлктү ишенимдүү башкаруу жөнүндө", "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө", "Мамлекеттик-жеке өнөктөштүк жөнүндө" Мыйзамдарын, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Мамлекеттик мүлктү ижарага берүү тартиби жөнүндө жобону бекитүү жөнүндө" токтомун талдоо жолу менен мамлекет менен бизнестин ортосундагы кызматташтык тутумду өркүндөтүүнүн жаңы ыкмалары жана жол-жоболору аныкталды. Алар МЖӨ долбоорлорун ийгиликтүү ишке ашыруунун жана мамлекеттик сатып алууларды башкаруунун, мамлекеттик мүлктү ижарага берүүнүн мисалдарын көрсөтүштү, бирок ошол эле учурда андан ары өнүгүүгө тоскоол болгон көйгөйлөрдү карашты [22, 2020]. Ошондой эле, А.А.Абдукаримова жана Г.Т.Ширдакова Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин алдындагы Мамлекеттик сатып алуулар департаменти, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматы жана Кыргыз Республикасынын Социалдык фонду ортосунда маалымат базасын интеграциялоо боюнча "Тундук" тутумунун долбоорун ишке ашыруу жөнүндө жазышкан, ал Мамлекеттик салык кызматынан жана Социалдык фонддон автоматтык түрдө маалымат алууга мүмкүнчүлүк берет, юридикалык жана жеке жактардын карыздарынын жоктугу жөнүндө кагаз түрүндөгү маалымкаттарды берүү зарылчылыгы жоюлган. Мамлекеттик сатып алуулардын жол-жоболорун өркүндөтүүгө байланыштуу бюджеттик каражаттарды үнөмдөө тенденциясы байкалды. Учурда мамлекеттик сатып алуулар тутумунун мыйзамдык ченемдерин өркүндөтүү боюнча иштер жүрүп жатат. Ошондой эле, Кыргыз Республикасынын аймагында иштеп жаткан банктардын маалымат тутумун Тундук тутумуна интеграциялоо зарыл. Биринчиден, мындай интеграциялоо сатып алуучу уюмдарга катышуучулардын финансылык мүмкүнчүлүктөрүн билүүгө жардам берет, экинчиден, сооданын катышуучулары тендердик табыштаманын жана келишимдин аткарылышынын банктык кепилдиктерин оңой жана тез ала алышат. Мындан тышкары, веб-порталда түзүлгөн келишимдерди ыкчам издөө функцияларын өркүндөтүү керек, анткени өткөн сынактын жыйынтыгын билүү үчүн сайттын бардык баракчаларын карап чыгуу керек. Ошондой эле, веб-порталдын тест режимин бардык колдонуучуларга жеткиликтүү кылынса бул жаңы башталгыч мамлекеттик сатып алуулар боюнча адистердин жана жеткирүүчүлөрдүн / подрядчиктердин квалификациясын жогорулатууга жардам берет [1, 2020]. Мамлекеттик сатып алуулардагы эң курч көйгөйлөр жөнүндө Т.Ш.Абдыров, А.А.Адылбеков жазган - бул сапаттуу товарларды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү тандоо көйгөйлөрү, атаандаштык шартында сатып алуучу сунушталып жаткан товарлар, жумуштар үчүн ага минималдуу бааны сунуштай алган жеткирүүчү же подрядчикти табышы керек, жана кызмат көрсөтүүлөр, ошондой эле ал үчүн башка маанилүү шарттарды аткаруу (продукциянын сапатына кошумча талаптар, жеткирүү мөөнөттөрү, төлөө формалары жана мөөнөттөрү ж.б.). Эң чоң кыйынчылыктарды мамлекеттик ооруканалар, бала бакчалар, интернаттар, түрмөлөр ж.б. тартышат, анткени алар тамак-аш үчүн сынактарды өткөрүшү керек. Азык-түлүк товарларына конкурстук сооданын татаалдыгы техникалык мүнөздөмөлөрдүн туура сүрөттөдө. Мисалы, бала бакча ак май сатып алат, брендди атаганга уруксат жок, ошонлуктан ак майдын калориялуулугу, граммы жазылат, бирок майдын даамы кандай болушу керек экендигин кардар айта албайт, жана эң арзан баада, бирок сапаты жогору эмес ак май сатып алууга аргасыз болот. Же картошканы сатып алуу керек, калориялуулугу, картошканын диаметри көрсөтүлөт, бирок картошканын да ачуу даамы бар. Ал эми тамак-аш азыктарында мындай аталыштардын тизмеси өтө чоң [4, 2017]. Ж.Т.Мурзабекова, М.А.Амирова Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын талдап көрүп, биз ЕАЭБ мамлекеттеринин товарларын жана кызматтарын мамлекеттик сатып алууларга бирдей мүмкүнчүлүк бербейт деген тыянакка келген. Алар 2015-жылдын 3-апрелиндеги №72 "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө Кыргыз Республикасынын Мыйзамы” мамлекеттик сатып алуулардын чет өлкөлүк потенциалдуу катышуучуларынын баарына карата басмырлоо режими орнотулган деп эсептешет. Тактап айтканда, ушул Мыйзамдын 4-беренесинде ата мекендик жеткирүүчүлөр үчүн баа сунушунун 20% өлчөмүндө мамлекеттик сатып алууларга катышуу үчүн жеңилдетилген режим каралган, бул ЕАЭБдин башка мамлекеттеринин мамлекеттик сатып алууларынын потенциалдуу катышуучуларын алар менен бирдей эмес абалда калтырары шексиз. ЕАЭБ Келишиминде бир мүчө-мамлекеттин мыйзамдарына ылайык башка мүчө-мамлекеттер тарабынан жасалган электрондук санарип кол тамганы өз ара таануу жолу менен электрондук форматта жүргүзүлгөн сатып алууларга катышуу үчүн мүчө-мамлекеттердин потенциалдуу берүүчүлөрүнө жана жөнөтүүчүлөрүнө тоскоолдуксуз жана эркин жеткиликтүүлүктү камсыз кылышы керек. Бирок, бул фактор дагы деле кемчиликтүү [16, 2019]. Мамлекеттик сатып алуулар тутумун өнүктүрүү көйгөйлөрү боюнча илимий изилдөө жүргүзүү мамлекеттик бюджетти жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатууга, мамлекеттик саясатты колдоо боюнча адекваттуу чараларды иштеп чыгууга мүмкүндүк берген маанилүү багыттардын бири болуп саналат. 2010-2020-жылдардагы ушул темадагы изилдөөлөргө сереп мамлекеттик сатып алууларды өнүктүрүү тутумунда, анын ченемдик укуктук базасында олуттуу өзгөрүүлөр бара-бара болуп жатат деген тыянак чыгарууга мүмкүндүк берет. Экономиканын, калктын өнүгүшү, инновацияларды жана технологияларды киргизүү мамлекеттик сатып алуулар тутумун өркүндөтүүнү жана оптималдаштырууну, ушул багыттагы илимий изилдөөлөрдү чыңдоону жана күчөтүүнү талап кылат. Ушуга байланыштуу, мамлекеттик сатып алуулар тутумун өнүктүрүүнүн ушул этабында, И.Раззаков атындагы Кыргыз Мамлекеттик Техникалык Университетинин “Логистика” кафедрасынын базасында Кыргыз Республикасында Логистика жана Мамлекеттик Сатып алуулар Изилдөө Борборунун (Обсерваториясы) ачылышы - бул өз убагында өткөрүлгөн иш-чара, бул процесстин оптимизациясынын жаңы айлампасына түрткү болот. Кыргызстандын экономикасын өнүктүрүүнүн жүрүшүндө бюджеттик процесстин маанилүү тармагы катары мамлекеттик сатып алуулар тутумуна, айрыкча анын илимий-теориялык негиздерин чыңдоого чоң көңүл буруу керек. Сапаттуу товарларга, кызмат көрсөтүүлөргө жана жумуштарга жеткиликтүүлүк, аларды жеткирүүчүлөрдүн ортосундагы атаандаштыктын күчөшү, электрондук сатып алуулар тутумун оптималдаштыруу жана санариптештирүү, ошону менен бюджеттик коррупциялык жоготууларды азайтуу, салык төлөөчүлөрдүн каражаттарын пайдалануунун натыйжалуулугун жана ачыктыгын жогорулатуу сыяктуу көйгөйлөрдүн чечилишин табуу керек. Колдонулган адабияттардын тизмеси: Абдукаримова А.А., Ширдакова Г.Т.Проблемы становления системы государственных закупок в Кыргызской Республике.Alatoo Academic Studies. 2020. № 1. С. 189-197. Абдыров Т.Ш., Адылбеков А.А.Методы государственных закупок Кыргызской Респулики.Наука, новые технологии и инновации Кыргызстана. 2016. № 12. С. 93-94. Абдыров Т.Ш., Адылбеков А.А.Общественный контроль как эффективный инструмент совершенствования системы государственных закупок Кыргызской Республики.Вестник Таджикского национального университета. Серия социально-экономических и общественных наук. 2016. № 2/7 (213). С. 161-164. Абдыров Т.Ш., Адылбеков А.А.Проблемы выбора качественных товаров, работ и услугв государственных закупках Кыргызской Республики.Экономика. Управление. Образование. 2017. № 1 (4). С. 13-14. Абдыров Т.Ш., Адылбеков А.А.Рамочное соглашение в государственных закупках Кыргызской Республики. Наука, новые технологии и инновации Кыргызстана. 2016. № 12. С. 91-92. Абдыров Т.Ш., Адылбеков А.А.Развитие электронных государственных закупок Кыргызской Республики.Вестник Таджикского национального университета. Серия социально-экономических и общественных наук. 2016. № 2/8 (215). С. 139-141. Адылбеков А.А., Абдыров Т.Ш.Этапы осуществления государственных закупок в Кыргызской Республике. Научные исследования в Кыргызской Республике. 2016. № 4. С. 4-7. Ермекбаев А.З., Саякбаев Т.Д., Ермекбаева С.А.Снижение коррупционных потерь в системе государственных закупок Кыргызской Республики.Евразийское Научное Объединение. 2019. № 12-3 (58). С. 216-220. Жунуспаев К.Т. Антикоррупционная политики в Кыргызской Республике: история, нормативно-правовая база, основные методы борьбы. Colloquium-journal. 2019. № 28-8 (52). С. 49-51. Жунуспаев К.Т.Общественный контроль за проведением государственных закупок в Кыргызстане.Научный аспект. 2020. Т. 1. № 1. С. 27-31. Жунуспаев К.Т. Основные проблемы оптимизации государственного противодействия коррупции в системе государственных закупок в Кыргызстане.Международный журнал прикладных наук и технологий Integral. 2019. № 4-1. С. 34. Койчуева М.Т.Цифровизация системы государственных закупок в Кыргызской Республике. В сборнике: Развитие региональной экономики в условиях цифровизации. Сборник материалов Международной научно-практической конференции, посвященной 80-летию ФГБОУ ВО «Чеченский государственный университет». Ответственные редакторы: Цакаев А.Х., Саидов З.А., Арсаханова З.А., 2018. С. 62-68. Максутов Т.М., Савина С.Е. Внедрение системы электронных госзакупок в Кыргызстане. В сборнике: Наука. Технологии. Инновации. Сборник научных трудов. В 9-ти частях. Под редакцией А.В. Гадюкиной. 2019. С. 175-179. Молдогазиев Н.Ш. Анализ работы автоматизированной программы государственных закупок Кыргызской Республики. Методы совершенствования и их эффективность в современных условиях работы.Вестник Кыргызско-Российского Славянского университета. 2018. Т. 18. № 11. С. 147-150. Мурзабекова Ж.Т., Амирова М.А. Актуальные вопросы правового регулирования государственных закупок в странах Республики Казахстан и Кыргызской Республики.Вестник Казахского гуманитарно-юридического инновационного университета. 2019. № 2 (42). С. 30-33. Мырзакерим уулу Б. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында мамлекеттик сатып алуулар системасынын өнүгүүсүВестник Ошского государственного университета. 2019. № 2. С. 166-169. Омуралиев У.К., Дуйшаева М. Реалии и перспективы процедур рамочных соглашений в системе государственных закупок Кыргызской Республики.Известия Кыргызского государственного технического университета им. И. Раззакова. 2019. № 1 (49). С. 59-63. Сабырова Г.Ж. Внутренний аудит государственных закупок в образовательных учреждениях Кыргызской Республики.Наука и новые технологии. 2014. № 5. С. 106-109. Уметалиев А.С. Институциональное развитие и повышение системы государственных закупок.Вестник Ошского государственного университета. 2010. № 3. С. 202-209. Уметалиев А.С. Нормативно-правовые основы системы государственных закупок в Кыргызской Республике. Наука и новые технологии. 2013. № 6. С. 131-133. Ширдакова Г.Т., Абдукаримова А.А. Перспективы сотрудничества государства и бизнеса в Кыргызской Республике.Наука, новые технологии и инновации Кыргызстана. 2020. № 2. С. 145-150.
Байзакова Нурида Асановна
1681 | 0
Кыргыз Республикасында мамлекеттик сатып алуулар тутуму
Байзаков Нурида Асановна Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин алдындагы Мамлекеттик сатып алуулар департаментинин директору Мамлекеттик сатып алуулар - бул мамлекеттик каражаттары эсебинен жүргүзүлүүчү мамлекеттин муктаждыктары үчүн товарларды сатып алуу, жумуштарды аткаруу жана кызмат көрсөтүүлөрдүн ар кандай түрлөрүн көрсөтүү. Адатта, мамлекеттик сатып алуулар коомдук турмуштун бардык чөйрөлөрүнө (кеңсе буюмдарын, эмеректерди сатып алуудан, имараттарды, курулмаларды куруудан баштап медициналык шаймандарды, унаа каражаттарын, дары-дармектерди жана тамак-аш азыктарын сатып алууга чейин) таасир этет. Ийгиликтүү жүргүзүлгөн мамлекеттик сатып алуулардын жылдык көлөмү 63,0 миллиард сомдон ашык. Мисалы, 2019-жылы 63,2 млрд сомго 77477 тендер ийгиликтүү өткөрүлүп, анын ичинен - 33,8 млрд сомго товарлар, 18,1 млрд сомго жумуштар, 11,3 млрд сомго кызмат көрсөтүүлөр. Салыштырмалуу 2018-ж. жалпы суммасы 69,9 млрд сомго 87159 тендер ийгиликтүү өткөрүлүп, анын ичинен товарлар 43,5 млрд сомго, жумуш орундары 16,9 млрд сомго, кызмат көрсөтүүлөр 9,5 млрд сомго. Учурда, мамлекеттик сатып алуулар Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" 2015-жылдын 3-апрелиндеги №72 Мыйзамына (мындан ары Мыйзам) жана бир катар мыйзам алдындагы актыларга ылайык жүргүзүлүүдө. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сатып алуулар тутуму жеткирүүчүлөргө (подрядчыларга) карата ачыктык, айкындык, мыйзамдуулук жана калыс принциптерге негизделген. Мамлекеттик сатып алуулар жаатындагы мыйзамдар Кыргыз Республикасында сатып алууларды жүргүзүүнүн жол-жобосун жөнгө салат, кызыкдар тараптардын ыйгарым укуктарын жана иш-милдеттерин так чектейт жана сатып алуулар жол-жоболорун жүргүзүүдө арыздануу механизмин караштырат. Мыйзамда мамлекеттик сатып алуулардын бир этаптуу, эки этаптуу, жөнөкөйлөтүлгөн, бааны төмөндөтүү жана түз келишим түзүү ыкмасы сыяктуу ыкмалары каралган. Ошондой эле, Мыйзамда бир баскычтуу ыкманын эки пакеттүү жолу каралган. Мындан тышкары, Мыйзамда алкактык келишим түзүү үчүн конкурс өткөрүлөт; квалификацияга чейинки процедураларды өткөрүү, ошондой эле борборлоштурулган сатып алууларды жүргүзүү. Консультациялык кызматтарды сатып алуу үчүн мыйзамда тандоонун беш ыкмасы каралган: квалификацияга жана наркына жараша тандоо; квалификация боюнча тандоо; туруктуу бюджет шартында тандоо; эң төмөнкү баада тандоо; түздөн-түз келишим түзүү жолу менен тандоо. Мамлекеттик сатып алуулар жаатындагы азыркы мыйзамдарга ылайык, сатып алуучу уюмдар болуп баардык бюджеттик уюмдар, мамлекеттик жана муниципалдык ишканалар, мамлекеттик үлүшү 50 пайыздан жогору болгон акционердик коомдор саналат. Ошол эле учурда, жеткирүүчүлөр (подрядчиктер) жеке ишкерлер, чакан жана орто бизнестин өкүлдөрү, ири ишканалардын жана компаниялардын, ЖЧК, АК, менчиктин ар кандай түрүндөгү ишканалардын, жергиликтүү жана чет өлкөлүк, керектүү тажрыйбага ээ, салыктарды жана социалдык төгүмдөрдү өз убагында төлөп туруучу ишканалар жана кардар тарабынан берилген башка критерийлерге жооп берергендер болушу мүмкүн. Ошентип, сатып алуулар үчүн каралган каражаттарды өз каалооңуз боюнча жумшай албайсыз. Ошондой эле, "өзүнуздүн" жеткирүүчүнүздү тандоо мүмкүн эмес, анткени кардарлар тендер өткөрүп, жеткирүүчүлөрдөн келип түшкөн бардык сунуштарды объективдүү жана калыс баалап, сатып алуунун тандалган ыкмасына жараша баа жана сапатка ылайыктуу сунушту тандап алышы керек. 2015-жылдан бери бардык мамлекеттик сатып алуулар http://zakupki.gov.kg мамлекеттик сатып алуулар порталында электрондук түрдө жүргүзүлөт. Бүгүнкү күндө портал жүрүп жаткан мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө маалыматтын бирден-бир булагы, ошондой эле сатып алуучу уюм үчүн да, жеткирүүчүлөр (подрядчиктер) үчүн да сатып алуулар процедураларынын бүткүл циклин жүзөгө ашырууга мүмкүндүк берген курал болуп саналат. Сатып алуулар жөнүндө маалымат порталга жарыяланып, анда жеткирүүчүлөр үчүн бардык талаптар жана критерийлер камтылышы керек. Жарыялангандан кийин, каалаган жана катышууга мүмкүнчүлүгү бар адамдардын бардыгы өзүлөрүнүн арыздарын (конкурстук табыштамалар деп аталган) түзүшөт жана порталга электрондук түрдө тапшырышат. Портал ишке киргенден бери (2014-жылдын 2-июну) бүгүнкү күнгө чейин мамлекеттик сатып алуулар веб-порталында 27 590 берүүчү (подрядчик) жана 4072 сатып алуучу уюм каттоодон өттү. Электрондук мамлекеттик сатып алуулар тутумунун негизги артыкчылыктары: Мамлекеттик заказдарды түзүүнүн жана жайгаштыруунун бирдиктүү тартиби; Маалыматты оңой алуу; Жеткирүүчүлөрдүн ортосунда бирдей атаандаштык шарттарын түзүү; Атаандаштыктын күчөшү аркылуу мамлекеттик муктаждыктар үчүн товарларды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууга бюджеттик чыгымдардын азайышы; Мамлекеттик сатып алуулардын жол-жоболорун өткөрүүгө чыгымдарды азайтуу, анткени сатып алуулар жөнүндө жарыялар акысыз жарыяланат; Сатып алынган товарлардын, жумуштардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн деталдуу статистикасы (Мамлекеттик сатып алуулардын Башкы классификатору – МСБК аркылуу); Кагаз документтердин айланышы кескин кыскарышы; Мамлекеттик сатып алуулар жол-жоболорунун ачык-айкындуулугун жогорулатуу. Порталда төмөнкү функциялар иштейт: Процесстин катышуучуларын жөнөкөйлөтүлгөн каттоо; Конкурстарга ачык катышуу; Конкурстук документтердин ачыктыгы; Сатып алуулар процедуралары учурунда чечимдерди кабыл алуунун ачыктыгы; Арыздарды онлайн режиминде берүү; Бааларга мониторинг жүргүзүү мүмкүнчүлүгү; Ченемдик укуктук базага ачык мүмкүнчүлүк; Конкурстардын жеңүүчүлөрү жөнүндө ачык маалымат. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин алдындагы Мамлекеттик сатып алуулар департаменти мамлекеттик сатып алуулар тутумун туруктуу негизде өркүндөтүү боюнча чараларды көрүүдө. Жүргүзүлүп жаткан мамлекеттик сатып алууларды, келип түшкөн даттанууларды жана кайрылууларды талдоонун жана мониторинг жүргүзүүнүн негизинде, ата мекендик өндүрүүчүлөрдү колдоо, мамлекеттик сатып алуулардын жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү, коррупциялык тобокелдиктерди азайтуу максатында, мамлекеттик сатып алуулар жаатындагы мыйзамдарды өркүндөтүү боюнча чаралар көрүлүүдө. Ошондой эле, порталдын иш-аракетин өркүндөтүү, мыйзамдардын талаптарына шайкеш келтирүү жана башка маалыматтык тутумдар менен интеграциялоо иштери жүрүп жатат. Бүгүнкү күндө портал интеграцияланган: бюджеттик уюмдар тарабынан сатып алууларды жүргүзүүдө чыгымдардын сметасын, түзүлгөн келишимдердин көлөмүн жана үнөмдөлгөн каражаттарды эсепке алуу максатында "IS Казына бюджет" Борбордук казыналыгынын тутуму менен; салык карыздары жана социалдык төлөмдөр боюнча карыздар жөнүндө маалыматтарды автоматтык түрдө алуу үчүн Мамлекеттик салык кызматынын маалымат базасы менен (2019); Орто мөөнөттүү келечекте төмөнкү чараларды ишке ашыруу пландаштырылууда: Жеке кабинеттердин коопсуздугун жогорулатуу, ЕАЭБ өлкөлөрүндө электрондук кол тамганы (ЭКТ) өз ара таануу үчүн программаларды шайкеш келтирүү жана иштеп чыгуу, ошондой эле мамлекеттик сатып алуулардын веб-порталында конкурстарды өткөрүү жана ЭКТ колдонуп документтерге кол коюу үчүн электрондук кол тамганы (ЭКТ) киргизүү. Мамлекеттик сатып алуулардын веб-порталын авторизациялоо жана колдонуучуларды идентификациялоо менен EКТге толук өтүү 2021-жылдын 1-январынан тартып, мамлекеттик сатып алуулардын веб-порталынын бардык колдонуучулары ЕКТ сатып алгандан кийин жүргүзүү пландаштырылууда. 2020-жылдын октябрь айынан декабрь айына чейин мамлекеттик сатып алуулар веб-порталынын колдонуучулары тарабынан электрондук кол тамганы сатып алууга убакыт берилди. Порталда "консультациялык кызматтар" модулун киргизүү. Учурда модул иштелип чыгып, электрондук мамлекеттик сатып алуулар тутумунун тесттик чөйрөсүндө даярдык иштери жүрүп жатат, андан кийин консультациялык кызмат көрсөтүүлөргө пилоттук конкурстар өткөрүлөт. Жумуштарды 2020-ж. аягына чейин бүтүрүү пландалууда. Тендерден кийинки этаптын ачыктыгын камсыз кылуу. Тийиштүү өзгөртүүлөрдү "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу" мыйзам долбоорунда каралган. Мыйзамга керектүү өзгөртүүлөр киргизилгенден кийин, сатып алуулар келишими түзүлгөндөн кийин болуп жаткан процесстердин ачык-айкындуулугун камсыз кылуу үчүн тендерден кийинки этапты (предмети жана сатып алуу баасы, жеткирүү графиги, төлөө шарттары) чагылдыруу менен порталдын функционалдуулугун өркүндөтүү керек. Керектүү маалыматтарды натыйжалуу алмашуу үчүн мамлекеттик сатып алуулар порталын башка мамлекеттик органдардын маалыматтык тутумдары менен интеграциялоо. Жеткирүүчүлөрдүн (подрядчиктердин) негизсиз даттанууларды берүүнү кыскартуу жана даттануулар боюнча Көзкарандысыз ведомстволор аралык комиссиянын ишмердүүлүгүн стимулдаштыруу үчүн акы төлөнүүчү даттануулар механизмин ишке ашыруу. Белгилей кетсек, учурда Комиссиянын мүчөлөрү коомдук негизде иштеп жатышат (акысыз). Белгиленген даттануу механизминин туруктуулугун камсыз кылуу үчүн, даттануу үчүн төлөмдү киргизүү керек. Буга чейин Мыйзамга тиешелүү өзгөртүүлөр киргизилген жана даттанууларды кароо кызматтарын акы төлөнүүчү мамлекеттик кызматтардын тизмесине киргизүү боюнча даярдык иштери жүрүп жатат. Алдамчылык, сапатсыз товарларды жеткирүү жана келишимдик милдеттенмелерди адилетсиз аткаруу фактыларынын алдын алуу максатында, мамлекеттик сатып алуулардын катышуучуларынын профилинин болушун камсыз кылган берүүчүлөрдүн (подрядчылардын) маалымат базасын түзүү. Өз кезегинде, бул жеткирүүчүлөр (подрядчиктер) жөнүндө ишенимдүү жана заманбап маалыматтарды алууга мүмкүндүк берет, анткени жеткирүүчүлөрдүн (подрядчиктердин) түзүлгөн Маалыматтар базасын учурдагы мамлекеттик маалыматтык ресурстар менен интеграциялоо пландаштырылууда. Бул чара департаменттин талабы боюнча USAIDдин техникалык жардамынын алкагында жүргүзүлүп жатат. Тиешелүү программалык продуктуларды иштеп чыгуу жана ишке киргизүү аркылуу коомдук мониторинг жүргүзүү инструментин түзүү.
Турдумамбетова Эрке Доолотбековна
1177 | 0
Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин Окуу борборунда окутуу тутумун өркүндөтүү
Турдумамбетова Эрке Доолотбековна Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин алдындагы Окуу борборунун директору Курстун угуучуларынын муктаждыктарына прогрессивдүү мамиле кылуу жана биздин борбордун ийкемдүү баа саясаты сизге убакытты жана чыгымдарды үнөмдөө менен билим берүү кызматтарын жогорку деңгээлде алууга мүмкүнчүлүк берет. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин Окуу борбору - кошумча кесиптик билим берүү жаатында көп жылдык практикалык тажрыйбасы бар жогорку квалификациялуу адистерден турат, анын жардамы менен биз көптөгөн кардарларыбыздын ишенимине татыдык. Окуу процессине заманбап мамиле жасоо, эң актуалдуу, заманбап жана талап кылынган технологияларга басым жасоо, материалды эффективдүү өздөштүрүү үчүн билим берүү программаларын ар тараптуу изилдөө менен айырмаланып турабыз. Жаңы технологиялар продукттардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн өндүрүш жолун гана өзгөртпөстөн, жарандык укуктарды жүзөгө ашыруу, инсанды өзүн-өзү реализациялоо, билим алуу, жаңы муунду тарбиялоо жана бош убактысын өткөрүү үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү түзөт. 40 жылдан ашуун убакыттан бери Окуу борбору үч негизги багытта иштеп келет: 1. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин бүткүл тутуму үчүн квалификацияны жогорулатуу курстары, ал 1000ге жакын кызматкерлер: борбордук аппараттардан, 55 аймактык башкармалыктардан жана төрт ведомстволук уюмдан бардык окутуу акысыз жүргүзүлөт; 2. Окуу борбору жүргүзгөн акы төлөнүүчү билим берүү кызматтарынын тарифтеринин Прейскурантына ылайык "ачык" курстар (ал үчүн баардыгы каттала алышат); 3. борбор тарабынан сунушталуучу (мамлекеттик жана расмий тилдерде) төмөнкү темалар боюнча (акысыз) 16 онлайн курстар: - Жергиликтүү бюджеттерди түзүү жана аткаруу; - Программалык бюджетин түзүү; - Дем берүүчү гранттар; - Бирдиктүү казыналык эсеп; - Мамлекеттик сатып алууларды башкаруу; - Жеткирүүчүлөр үчүн мамлекеттик сатып алуулар боюнча курс; - Мамлекеттик сатып алуулар порталы менен иштөө курсу; - Жергиликтүү бюджеттердин долбоорлору боюнча коомдук угууларды өткөрүү; - Жергиликтүү бюджеттер үчүн жарандык бюджетти түзүү ж.б. Акыркы 8 жылдын ичинде Окуу борборунда 40 миңден ашуун студенттер билим алышты, биз муну биздин борбордун таанылышынын символу деп эсептейбиз (2012 ж. - 1415 адам; 2013 ж. - 1693; 2014 ж. - 2696; 2015 ж. - 9180; 2016 ж. - 6715, 2017 ж. - 6567, 2018 ж. - 6030, 2019 ж. - 5905). Салыштыруу үчүн, 2010 жана 2011-жылдары курстун катышуучуларынын саны 470 жана 477 адамды түзгөн. Дүйнөлүк тенденциялар (айрыкча, пандемия учурунда) санариптештирүүнү киргизүү мезгилдин талабы болгон сөзсүз табигый процесс экендигин көрсөтүп турат. Окуу борборунда 2016-ж. бери - аралыктан окутуу технологияларын билим берүү процессине киргизүү максатында түзүлгөн Билим берүү порталы (https://ucmfkr.okmot.kg) веб-сайты бар. Билим берүү порталы - бул AVNдин негизинде иштелип чыккан маалыматтык-билим берүү тутуму. Бул программалык продукт маалыматтык окутуу тутумдарынын стандарттарына ылайык жазалган. Окуу борборунун курстарын жеткиликтүүлүктүн жана популярдуулуктун жогорулашына алып келген кээ бир оң жактарын санап өтүү зарыл деп эсептейбиз: - Аткаруу бийлигинен, анын түзүмдүк бөлүмдөрү жана ведомстволук мекемелери тарабынан көрсөтүлүүчү мамлекеттик кызматтардын бирдиктүү реестрине (тизмесине) кирүү (2013-ж. 9-апрели №179); - Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин эки лицензиясын алуу (кошумча билим берүү чөйрөсүндө, ошондой эле окутуу түрүндө - DOT колдонуу менен); - Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин Окуу борборунун эки филиалынын ачылышы: Жалал-Абад (2013 ж.) жана Ош (2016 ж.); - Окуу борборунун инфраструктурасын жана материалдык базасын модернизациялоонун натыйжасында аудиовизуалдык каражаттар жана башка окуу куралдары менен жабдылган инновациялык шаймандар ("Мамлекеттик каржыны башкарууда потенциалды өнүктүрүү" МДТФ долбоорунун колдоосу менен); - Лекция окууга жана практикалык иштерди жүргүзүүгө экономика жана каржы, мамлекеттик сатып алуулар жаатында ченемдик укуктук базаны иштеп чыгуучулар болгон, практикалык иш тажрыйбасы мол практиктер катышат ж.б. (Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин, Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин Борбордук казыналыгынын, Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин алдындагы Мамлекеттик сатып алуулар департаментинин, "Инфо-система" МИнын тренерлери ж.б.); - Эл аралык иш-чараларды жыл сайын өткөрүү ж.б. Окуу борборунун ишмердүүлүгүнүн бири - мамлекеттик сатып алуулар боюнча окутуу курстарын өткөрүү жөнүндө кененирээк токтолгум келет. Окуу борбору, анын Жобосуна ылайык, 2010-ж. бери Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин белгиленген формадагы тастыктоочу сертификаттарын берүү менен товарларды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү мамлекеттик сатып алуулар тутумунун кадрларын даярдоо, кайра даярдоо жана квалификациясын жогорулатуу боюнча курстарды өткөрөт. Мамлекеттик процедуралар боюнча стационардык (бир күндүк, эки күндүк адистештирилген; беш күндүк негизги; тогуз күндүк өркүндөтүлгөн) жана аралыктан окутуу (онлайн) курстары өткөрүлөт 2020-ж. 26-июнунда "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы күчүнө кирди. Жалпысынан 2019-жылдын 11-январынан тартып Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" Мыйзамында, сатып алуулар процедураларында олуттуу өзгөрүүлөр болгон. Буга байланыштуу бардык окутуу программалары жана материалдары Мыйзамдын жаңы редакциясына ылайык келтирилген. Атап айтканда, 8 академиялык саат көлөмүндө адистештирилген курстар иштелип чыккан ("Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" Мыйзамга өзгөртүүлөр; "Электрондук мамлекеттик сатып алууларга катышуу жана конкурстук табыштамаларды берүү эрежелери"). Ошондой эле, Базалык курстун алкагындагы биринчи, экинчи, үчүнчү күндүк тренингдерде, Тереңдетилген курстун мазмуну жана учурдагы онлайн курстардын мазмунуна (презентация, модулдар, окутуу мисалдар, тесттик суроолор) түзөтүүлөр киргизилген. Окуу борборунун окутуу тутумун чыңдоо үчүн, натыйжалуу жана азыркы учурда популярдуу куралдар - вебинарлар билим берүү процессине киргизилген. Окуу борборунун билим берүү ишмердүүлүгүн өнүктүрүүдөгү маанилүү багыттардын бири - DOT колдонуу, онлайн курстары популярдуулукка ээ болуп, алыскы региондордогу жана өз иш билимдерин жогорулатууну каалаган тыгыз иш тартиби менен угуучулар үчүн өзгөчө баалуу бойдон калууда. Ошентип, 2016-жылдан бери Окуу борбору мамлекеттик сатып алуулар боюнча адистерге жана бизнес коомчулугуна юридикалык талаптардан баштап, мамлекеттик сатып алуулардын алдыңкы тажрыйбасына чейин көптөгөн билимди берүү үчүн мамлекеттик сатып алуулардын онлайн курстарын баштады. Курс мамлекеттик сатып алуулардын улуттук процесси талап кылган сатып алууларды пландаштыруу жана тооруктарды өткөрүү процедураларын камтыйт, ошондой эле “Электрондук мамлекеттик сатып алуулар порталын кантип колдонуу керек” деген видео сабактарды камтыйт. Курстун онлайн версиясы Окуу Борборунун сайтында баарына жеткиликтүү. Алыскы айылдарда Интернет байланышы начар экендигин эске алуу менен, жергиликтүү мамлекеттик жана муниципалдык органдардын кызматкерлери "каалаган убакта, каалаган жерде" мүмкүнчүлүк алышы үчүн, ушул окутуу курсу Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин аймактык башкармалыктарынын жана муниципалитеттердин кызматкерлеринин арасында дисктерде таратылган. Пандемия бизге сатып алуулар жана өз убагында жеткирүү калкты дары-дармектер жана жеке коргонуу каражаттары менен камсыз кылуу үчүн өтө маанилүү экендигин айкын көрсөттү. 2020-ж. 7-июлунда Окуу борбору «Жогорку Экономикалык мектеби» илимий-изилдөө мекемеси (Пермь, Россия), Crown Agents Ltd (Улуу Британия) менен биргеликте ар кайсы өлкөлөрдөн келген 98 катышуучу үчүн эл аралык онлайн семинар “COVID-19 пандемия шартында сатып алууларды жана жеткирүү тармагын башкаруу" темасында откөздү, анын максаты - ыкчам сатып алууларды жана жеткирүү чынжырлары менен байланышкан көйгөйлөрдү, ошондой эле COVID-19 пандемиясы учурунда аларды чечүү жолдорун талкуулоо. Семинардын жүрүшүндө, Crown Agents компаниясынын директору Брайан Ричмонд жана Украинадагы Өкүлчүлүктүн башчысы Татьяна Коротченко өз тажрыйбалары менен бөлүшүп, өлкөлөр туш болгон көйгөйлөрдү, керектүү санды, сапатты жана талап кылынган техникалык мүнөздөмөлөрдү кантип сатып алууну талкуулашты. Өзгөчө кырдаал учурунда Окуу борборунун кызматкерлери көптөгөн курстарды шашылыш түрдө онлайн режимине ылайыкташтыра алышкандыгын жана аларды DOTтун жардамы менен туруктуу негизде өткөрүп турушкандыгын белгилеп кетким келет. Курстун студенттери ыңгайлуу электрондук шаймандарды колдонуп, алар үчүн ыңгайлуу жерде жаңы технологияларды өздөштүрүп, компетенттүүлүк деңгээлин жогорулатышты. Актуалдуу онлайн лекциялар ар кандай практикалык тапшырмалар жана мисалдар менен толукталды, ага компьютер же телефон аркылуу туташуу үчүн Интернетке кирүү гана керек болду. Мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндөгү потенциалды жогорулатуу, ошондой эле кошумча сапаттуу билим берүү максатында Окуу борбору Кыргызстандын гана эмес, жакынкы жана алыскы чет өлкөлөрдүн жогорку окуу жайлары менен кызматташууга ар дайым даяр. Кыска мөөнөттө окуу борбору «Инфо-система» МИ жетекчилиги менен биргеликте “Санариптик Чеберчилик” дистанттык окутуунун универсалдуу платформасын иштеп чыгуу Долбоорунун алкагында иш-чараларды өткөрүүнү, ошондой эле КНС төлөөчү катары катталган маалымат тутумунун тышкы колдонуучулары үчүн КР Өкмөтүнүн алдындагы Мамлекеттик салык кызматы тарабынан салык процедураларын фискалдаштыруу Долбоорунун алкагында киргизилге “Электрондук счет-фактура” темасында тренинг өткөрүүнү пландаштырууда.
Уметалиев Акылбек Сапарбекович
1032 | 0
Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик сатып алуулар тутумун чыңдоо боюнча сунуштар
2007-жылдын 10-ноябрында түзүлгөн Экономикалык Кызматташтык жана Өнүгүү Уюмунун (ЭКӨУ) жана Дүйнөлүк Банктын алдындагы Өнүктүрүүнү Колдоо Комитети (ӨКК) Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан түзүлгөн адистер тобу менен тыгыз кызматташтыкта мамлекеттик сатып алуулар тутумуна бааны беришкен. ЭКӨУ-ӨКК методологиясы бааланган төрт элементке негизделген: (а) укуктук жана ченемдик укуктук база; (б) институционалдык негиздер жана натыйжалуу башкаруу; (c) сатып алуулар боюнча операциялар жана базар практикасы; (г) мамлекеттик сатып алуулар тутумунун ишенимдүүлүгү жана тунуктугу. 1-сүрөттө ЭКӨУ-ӨКК төрт элементинин баллдык натыйжалары көрсөтүлгөн. Ромбдун чекиттердин ар бири төрт элементтин бирин билдирет. Кара сызыктар түзгөн ромбдун ичиндеги аймактын баардыгы ЭКӨУ-ӨКК аныктамаларында жана методологиясында баяндалган эл аралык стандарттарга идеалдуу жооп берет деген мааниде "идеалдуу" системаны билдирет. Ичиндеги кичинекей кызыл ромб Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик сатып алуулар тутумунун учурдагы абалынын графикалык көрүнүшүн чагылдырат. 1-сүрөт. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сатып алуулар тутумунун натыйжалуулугун аныктоо эл аралык стандарттарга салыштырганда (ЭКӨУ-ӨКК методологиясы) Эң жогорку курама балл (2,1) мыйзам чыгаруу жана укуктук ченемдик базасынын элементине берилди (Элемент I). Башкача айтканда, базалык көрсөткүчкө (БК) баа берүү боюнча, жалпысынан, Кыргыз Республикасында мыйзамдар жана укук ченемдик актылар алгылыктуу эл аралык стандарттарга жооп берет. Тескерисинче, калган үч элементтин баллдары олуттуу кемчиликтерди көрсөтөт. “Мамлекеттик сатып алуулар тутумунун институционалдык негиздери жана башкаруусу” базалык көрсөткүчү боюнча (Элемент II) орточо балл 1,0 түздү. Сатып алуулар жана базар практикасы боюнча (Элемент III) орточо балл 0,7 түздү. Мамлекеттик сатып алуулар тутумунун ишенимдүүлүгү (Элемент IV) 1,2 балл алды. Сатып алуулардын мыйзам базасы (Элемент I) эл аралык стандарттарга жооп берүү багытында эволюция жолу менен өнүгүп жатканда, мыйзамдар иштеши үчүн талап кылынган институционалдык негиздердин прогресси (Элемент II) бир аз артта калган. Тактап айтканда, сатып алуулар тутумундагы операциялар (Элемент III), өнүгүп келе жаткан улуттук сатып алуулар рыногунун шарттарында товарларды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү жеткирүүчүлөр тарабынан чоң ишенимди жараткан эмес. Бул учурда тышкы көзөмөлдү күчөтүү жана коррупцияга каршы күрөшүү программасын натыйжалуу жүзөгө ашыруу үчүн мамлекеттик жана жеке секторлордун өнөктөштүгүн өнүктүрүүнүн шашылыш зарылдыгын чагылдырат (Элемент IV). Бирок, кийинки мезгилдерде баалоо жүргүзүүнүн так жана актуалдуу натыйжалары мамлекеттик сатып алуулар тутумун өнүктүрүү боюнча иш-чаралар планына негиз боло алган жок. Мамлекеттик сатып алуулар боюнча агенттик Мамлекеттик сатып алуулар методологиясынын департаменти (МСАМ) болуп кайра түзүлгөн, жана Каржы министрлигине баш ийген. Туруктуу жана жакшы натыйжаларга жетишкен Сатып алуу боюнча Улуттук Окуу Борбору (САУОБ) менчиктештирилип, кийинчерээк Финансы министрлигинин окуу борборунда анын функциялары чоң кыйынчылыктар менен калыбына келтирилген. 2012-жылдын февраль айында Дүйнөлүк Банктын (ДБ) жана Азия Өнүктүрүү Банкынын (АӨБ) биргелешкен миссиясы тарабынан өлкөдөгү сатып алууларды кезектеги кароосу жүргүзүлүп, кароонун натыйжалары жөнүндө отчет түзүлгөн. Мамлекеттик сатып алуулар тутумунун натыйжалуулугун жогорулатуу жана аны эл аралык алдыңкы тажрыйбага шайкеш келтирүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө маанилүү сунуштар берилген: Сатып алуулардын укуктук базасын карап чыгуу жана өзгөртүү керек, бул ар кандай укуктук инструменттердин толук, консолидацияланган жана эл аралык алдыңкы тажрыйбаларга шайкеш келтирилгендигин, айрыкча чагылдыруу жаатындагы байкалган кемчиликтерди жоюп, ар кандай укуктук инструменттердин байланыштуу темаларды бирдей карашын камсыз кылуу керек. Кийинки бир нече жылга мамлекеттик сатып алуулар тутумун өркүндөтүү боюнча стратегия иштелип чыгышы керек. Мамлекеттик сатып алуулар боюнча жылдык отчеттор даярдалып, КРФМ сатып алуулар веб-сайты аркылуу жарыяланууга тийиш. КРФМ Окуу Борбору сатып алуулар жана сатып алуулардын аудити менен алектенген мамлекеттик кызматкерлер үчүн сатып алуулар боюнча тренингдерди тез-тез өткөрүп турушу керек. Жогоруда жана башка маанилүү сунуштар негизинен Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан жүзөгө ашырылган: Ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган - Мамлекеттик сатып алуулар Департаменти кеңейтилген жөнгө салуучу жана координациялык ыйгарым укуктар менен калыбына келтирилди. Дүйнөлүк Банктын колдоосу менен өзгөртүүлөр киргизилип, 2015-жылы “Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө” Мыйзам кабыл алынган. Мамлекеттик сатып алуулардын электрондук порталы иштелип чыгып, иштеп жатат. Жеткирүүчүлөрдүн/подрядчиктердин жана жарандык / эксперттик коомчулуктун өз ара аракети жогорулады. Даттанууларды жана талаптарды кароонун механизми жигердүү иштеп жатат. Ушул баалоодон кийин, бардык кызыкдар тараптар калган үч элементти өркүндөтүүнүн ордуна, 3 баллдан жогору 2,1 баллды түзгөн эл аралык деңгээлдеги мыйзамдык жана ченемдик укуктук базаны – Элемент I-ди кайра иштеп чыгышты. Мамлекеттик сатып алуулар процессинин катышуучуларынын билимдеринин компетенттүүлүгү жетишсиз же топтук кызыкчылыктары аларды "мамлекеттик сатып алууларды өнүктүрүү үчүн" негизги тоскоолдук "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" Мыйзам болгон деген корутундуга келди деп гана болжолдой алам. Натыйжада, 1997-жылы кабыл алынган, 2004-жылы оңдолгон жана ЭКӨУ-ӨКК тарабынан жакшы кабыл алынган Мыйзам ушунчалык өзгөрүүлөргө учурады, ал көлөмдүү, окулбай турган, татаал, талаштуу жана түшүнүксүз болуп калды. Айрыкча Мыйзамдын түздөн-түз колдонуучулары - сатып алуулар боюнча адистер үчүн мындай Мыйзамды иш жүзүндө колдонуу кыйын болуп калды. Мыйзамда сиз көптөгөн мааниси боюнча гана эмес, грамматикалык дагы каталарды, карама-каршы пункттарды жана беренелерди кездештире аласыз. Белгилүү экономикалык принцип - кайтарымдуулуктун натыйжасы (ушул принципти далилдеген макал-лакаптар: көп ашпозчулар шорпону бузушат, жети багуучуда бала көзсүз калат, койчулар көп болгондо, койлор өлөт) иштеди, Мыйзамды чексиз өркүндөтүү керексиз болчу, 2008-жылы токтоп калуу керек эле. Бир нече мисал келтирсе болот. Мыйзамды колдонуунун базасын кыскартуу: босоголук суммалар, Мыйзамдын жөнгө салынышынан негизсиз бошотуу - 2-берене, 3,4,5-пункттар, 21-берене, 4,5-пункт. Бизнес үчүн жазалоо чараларын күчөтүү: "кара тизме", арыздарды кароонун бюрократташтыруу, ыкма катары электрондук сатып алуулар жол-жоболорун ашыкча татаалдаштыруу, протекционизм. Ушул Мыйзамдын айрым статьяларын чогуу окуп, түшүнүүнү сунуш кылам: 17-берене. Бир этаптуу усул аркылуу конкурс 1. Мамлекеттик сатып алуулардын негизги усулу болуп бир этаптуу усул саналат. Бир этаптуу усул менен конкурс өткөрүүдө сатып алуулардын жол-жоболоруна катышууну каалаган берүүчүлөрдүн (подрядчылардын) саны чектелбейт. 2. Товарларды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алуунун бир этаптуу усулу аркылуу конкурс негизги усул болуп саналат жана баадан бөлөк башка критерийлерди белгилөө зарыл болгондо колдонулат. 3. Сатып алуулардын предметинин пландалган суммасы максималдуу босоголук сумманын эки эселенген өлчөмүнөн ашкан товарларды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууда сатып алуучу уюм ушул Мыйзамдын 28-1-беренесине ылайык эки пакеттүү ыкманы колдонууга тийиш. 20-берене. Бааны төмөндөтүү усулу аркылуу конкурс 1. Бааны төмөндөтүү усулу аркылуу конкурс өткөрүүнүн тартибин Кыргыз Республикасынын Өкмөтү аныктайт. 2. Сатып алуучу уюм бааны төмөндөтүү усулу аркылуу товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууну төмөнкүдөй учурларда жүргүзө алат: 24-берене. 2 пункт. Сатып алуучу уюм конкурстук табыштамаларды берүү үчүн акыркы мөөнөттү белгилейт, ал төмөнкүдөй түрдө түзүлүүгө тийиш:: 1) конкурстардын жол-жоболорун бир этаптуу жана эки этаптуу усул менен жүзөгө ашырууда - кеминде эки жума; бир этаптуу усулду эки пакеттүү ыкма аркылуу жүзөгө ашырууда - алдыдагы конкурс жөнүндө кулактандыруу жарыялангандан кийин кеминде үч жума; 31-берене. 1-пункт.....эгерде андан ары сатып алуунун зарылчылыгы болбой калса... Кийин сатып алуучу уюмга финансылык жылдын ичинде сатып алуучу уюмдун чечими боюнча зарылдык болбой калган сатып алуу предметин сатып алууга тыюу салынат. 32-берене. 4-пункт. Аныкталган берүүчү (подрядчы) кабарламаны ырастабаган учурда, ушул Мыйзамдын 30-беренесинин 1-бөлүгүнүн 19-пунктуна ылайык, келишим конкурстун жеңүүчүсүнүн рейтингинде экинчи орунду ээлеген берүүчү (подрядчы) менен түзүлөт. Менин оюмча, алыскы себептерден улам, учурдагы мыйзамдык жана ченемдик укуктук базага кийлигишүүнү токтотуп, толук ревизия (реинжиниринг) жүргүзүү керек. Бардык кызыкдар тараптардын катышуусу менен компетенттүү консалтинг компаниясы тарабынан бардык регламенттерди токтоосуз оптималдаштыруу, синхрондоштуруу, шайкеш келтирүү жана унификациялоо жасоого тийиш. 2007-жылдагы баалоонун натыйжаларынан көрүнүп тургандай, "Мамлекеттик сатып алуулар тутумунун институционалдык негиздери жана башкаруусу" (Элемент II) негизги көрсөткүчү боюнча, орточо балл үч баллдык шкала боюнча 1,0 түздү. Мындай баа институционалдык базаны - кадрларды бир кыйла чыңдоо жана мамлекеттик сатып алуулар тутумун башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу зарылдыгын билдирген. Бирок, бул көрсөткүч боюнча олуттуу жылыштарды камсыз кылуу мүмкүн болгон жок жана 2012-жылдагы баалоодо төмөнкү кемчиликтер жана сунуштар көрсөтүлгөн: Мамлекеттик кызматкерлердин сатып алуулар боюнча компетенттүүлүгүнүн деңгээли төмөн. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү сатып алуулардын потенциалын жогорулатуу боюнча аракеттерди көргөнү менен, сатып алуулардын потенциалын жогорулатуу боюнча туруктуу стратегия жок. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Финансы министрлигинин окуу борборун жана башка квалификациялуу билим берүү мекемелерин, ЖОЖдорду сатып алуулардын потенциалын бекемдөөчү туруктуу механизмдердин бири катары бекемдеши жана колдоосу керек. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү потенциалды өнүктүрүүгө болгон муктаждыктарды баалоосу жана алынган натыйжаларга таянуу менен, мамлекеттик ресурстарды, ЖОЖдорду, колледждерди, институттарды, ассоциацияларды даярдоонун колдонулуп жаткан механизмдери сыяктуу бардык ресурстарды эске алуу менен сатып алуулар потенциалын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясын даярдап, ишке ашырышы керек. Бул тапшырманы ийгиликтүү жана толук кандуу жүзөгө ашыруу Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сатып алуулар тутумундагы окутуу стратегиясынын негизги максаты болгон. Менин жеке демилгем менен 2009-жылы ушул максатка жетүү үчүн мамлекеттик сатып алуулар боюнча бакалаврларды, магистранттарды жана докторанттарды окутуу үчүн И.Раззаков атындагы Кыргыз Мамлекеттик Техникалык Университетинин “Логистика” бөлүмүн түздүм. Университеттер сатып алуулар боюнча адистердин билимин, изилдөөсүн жана артыкчылыгын жайылтуучу борборго айланышы керек. Мамлекеттик сатып алуулардын ыйгарым укуктуу органы, сатып алуучу уюмдар, жеткирүүчүлөр жана подрядчиктер, мамлекеттик сатып алуулар процесстерине катышкан бизнес жана жарандык коом университеттер менен тыгыз иштешип, өз ара аракеттениши керек. Бакалаврлар жана магистрлер сатып алуулардын толук процессин башкаруу боюнча билимге жана көндүмдөргө ээ - пландаштыруу, спецификацияны иштеп чыгуу, жеткирүүчүлөрдүн рыногун анализдөө, кардарлардын талаптары, ташуу жана жеткирүүнү долбоорлоо, контракттарды башкаруу, сатып алууларды салыштырмалуу талдоо, мамлекеттик сатып алуулардагы натыйжалуулук маселелери боюнча изилдөө жүргүзүү. Биз сатып алуучу уюмдар, жеткирүүчүлөр, подрядчиктер, эксперттик коомчулук жана жарандык коом менен тыгыз мамилелерди түздүк. Дүйнөлүк Банк тобу, Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сатып алуулар тутумун институционалдык чыңдоонун маанилүүлүгүн түшүнүп, 2020-жылдын 13-майында И.Раззаков атындагы Кыргыз Мамлекеттик Техникалык Университетинин “Логистика” бөлүмүндө "Кыргыз Республикасында логистика жана мамлекеттик сатып алуулар боюнча аналитикалык жана изилдөө борборун түзүү" (ЛМСААИБ) долбоорун баштады. ... Логистика жана мамлекеттик сатып алууларды изилдөө борбору (ЛМСАИБ) сатып алуу процесстерине байкоо жүргүзүү жана алдыңкы тажрыйбаларды жайылтуу, тиешелүү кызыкдар тараптардын диалогун баштоо үчүн аянтча болуп саналат. Ал Кыргыз Республикасында сатып алуулар процесстерине сапаттуу жана сандык талдоо жүргүзүп, мамлекеттик органдардын кызматкерлери жана жарандар менен ушул портал, блогдор, твиттер, жаңылыктар, семинарлар жана тренингдер аркылуу бөлүшөт. Ошондой эле, ал сатып алуулар процесстерин көзөмөлдөп, мамлекеттик сатып алуулардын инновациялык формаларын жайылтып, Кыргыз Республикасында сатып алуулардын мыкты тажрыйбаларын жактайт. Мунун бардыгы чыгымдарды үнөмдөөгө жана сатып алуулардын натыйжалуулугун жогорулатууга түрткү берет.
Шабданалиев Темирбек Мусаевич
942 | 0
Общественный контроль и эффективный критерий - важные инструменты управления государственными закупками
Т.М.Шабданалиев, Кыргыз Республикасынын жүк ташуучулар жана логистика ассоциациясынын төрагасы. Биздин ассоциациянын транспорттук-логистикалык ишканаларынын жетекчилеринин атынан Дүйнөлүк Банк Тобуна, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө жана И.Раззаков атындагы Кыргыз Мамлекеттик Техникалык Университетине "Кыргыз Республикасында логистика жана мамлекеттик сатып алуулар боюнча илимий изилдөө борборун түзүү" долбоорун колдогондугу жана ишке ашырганы үчүн ыраазычылык билдирем. Биздин республикада мамлекеттик сатып алуулар тутуму калыптануу этабынан өтүп, азыркы мезгилдин тенденцияларына ылайык өнүгүп келе жатат. Бул жаатта көптөгөн көйгөйлөр жана кемчиликтер бар, ошондуктан түзүлгөн борбор мамлекеттик сатып алуулар тутумунун негизги көйгөйүн - товарларды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууну башкарууда компетенттүү адис даярдоодо жардам берет деп ойлойм. 2015-жылга чейин Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин алдындагы Коомдук байкоочу кеңештин төрагасы катары кесиптештерим менен сапатсыз тендер өткөрүү, нааразычылык механизмин киргизүү маселесин көтөрүп, тендер өткөрүүнүн жол-жобосун изилдеп, жыйынтыгынын ачыктыгын талап кылдык. Бирок, 2015-жылдан кийин Коомдук байкоочу кеңештин ишмердүүлүгүнө карата саясат өзгөрүлүп, алардын ишинин натыйжалары анча натыйжалуу болбой калган. Демек, түзүлгөн борбор байкоочу кеңештер менен кызматташтыкты орнотуп, аларга маалыматтык, аналитикалык корутундулар жана сатып алуулар чөйрөсүндө жарандык коомдун көзөмөлүн күчөтүү үчүн изилдөө натыйжалары менен камсыз кыла алат. 2017-жылы күзүндө, мен Нарын облусунун Кочкор районунда жашаган иниме практикалык колдоо көрсөтүүнү кааладым жана Бишкек шаарындагы бала бакчалар жана мектептер үчүн эт сатып алууга катышуу үчүн документтер даярдалды. Биз аларга бардык керектүү документтерди тапшырдык жана биздин цехтин артыкчылыгы - технологияларды жана температуралык режимдерди, жумушчуларга ветеринардык, санитардык-гигиеналык стандарттарды сактоо менен малды өнөр жайлык союу боюнча кошумча маалыматтарды бердик. Эттин партиясы сапатты тастыктаган сертификат, айдоочунун ден-соолугу боюнча китепчеси бар ветеринардык тастыктама жана этти унаа менен ташууга уруксат кагазы менен коштолгон. Ошондой эле, биз сатып алуучуга бөлүнгөн КНС менен эсеп-дүмүрчөктү тапшырдык, ошондуктан салыктарды, сатып алуучуну жана өкмөттү төлөөгө жардам бердик. Конверттерди ачып, катышуучуларды тааныштыргандан кийин, тендердик комиссия протоколду окуп берди, анда алар эң төмөнкү бааны сунуш кылган жеткирүүчүнү тандашты. Комиссия жеткирүүнүн башка критерийлерин караган жок. Алар өндүрүштүк базаны, эттин тутумун союу жана эт менен камсыз кылуу үчүн бордоп семиртилген малды, союу жана кесүү боюнча колдонулган технологияларды талкуулашкан жок. Ушул максатта, биздин компания АКШдан Франциянын методдору боюнча “фермер-фермерге” программасы боюнча 12 кызматкерибизди союу технологиясына окуткан технолог-касапчыны АКШдан чакырган. Тандоо комиссиясынын жыйынында бала бакчалардагы жана мектептердеги балдарга тамак жасоого эттин сапатын, мөөнөтүн, жеткирүү шарттарын жана ылайыктуулугун тастыктаган документтер жөнүндө бир дагы сөз болгон жок. Жеткирүүчүлөр болуп сатуу үчүн өзүлөрүнүн цехтери жана малы жок болгон алып-сатарлар болушкан. Тендерден кийин иним экөөбүз комиссиянын төрагасына бардык, ал жеткирүүчүлөрдү тандоонун негизги критерийи баа болгонун мойнуна алды. Тендерлерди өткөрүүдө натыйжалуу тандоо критерийлери эске алынбайт, сатып алуучу уюмдар тарабынан коррупциялык тобокелчиликтер болот деп болжолдогонбуз. Мындан тышкары, Кыргызстандын жакынкы тарыхы көрсөткөндөй, жогорку бийлик органдарында мындай стандарттарды коррупциялык шарттар менен өткөрүп, андан кийин жеке кызыкчылыгы үчүн колдонууга уруксат берген ак ниетсиз чиновниктер арбын.